Un biais de descríuer ua huèlha ei díder qu’ei ua fabrica quimica de nauta precision e tanben autosufisenta. La sua mission ei simpla mès tanben un shinhau complèxa pr’amor que li cau capturar fotons de lutz e crear matèria. E tostemp i a una problèma fòrça delicat; auer un equilibri entre eth benefici (guanhar energia) e eth risc (pérder aigua).
Mès se perqué ua huèlha de pin ei com ei e era de un aute arbe pòt èster plan mai grana? Era responsa ei era adaptacion climatica, pr’amor que, damb mès superfícia pòt capturar mès lutz, mès tanben ven ua vela giganta que pòt èster trincada peth vent o tanben pòt demorar com un èster que pèrd fòrça aigua pr’amor dera evaporacion.
Se eth luòc o region non a guaire aigua o i a un heired extrèm, es plantes prefereishen auer huèlhes fòrça petites e dures o damb era forma des huèlhes de pin. Atau poden redusir era sua exposicion ath clima. Enes sèuves tropicaus, per contra, i a fòrça mens lutz e cau auer huèlhes gigantes se òm vò gahar es arrais deth Solei.
Ua anatomia complèxa
Damb un telescòpi lèu podem veir qu’ua huèlha a ua part nomentada cuticula qu’ei hèta de cera transparenta. Tanben i a era epidermis o pèu dera huèlha que la protegís. Era parenquima qu’ei ua hilèra de cellules verticaus damb cloroplasts qu’an coma tòca recéber era lutz. Tanben an un autre tipe de parenquima qu’ei coma ua esponja que deishe qu’eth CO2 circule damb libertat enquias cellules.
Ena part inferiora dera huèlha i a çò qu’es expèrts nomenten estomes, que son era entrada deth CO2. Sovent, totun, cada còp qu’era planta ensaje de chucar CO2 entà se noirir perd un shinhau d’aigua pr’amor dera transpiracion vegetau. Dilhèu pr’açò quan ei hè mès calor es plantes barren es estomes e aimen mès deishar de créisher durant bères ues ores mès que non demorar mès seques.
Aué sabem qu’era clorofila ei un pigment que chuque era lutz blua e vermelha mès que solament reflectís era lutz verda. Ei pr’açò qu’es bòsqui son verds. Damb era tardor, totun, i a mens lutz e fòrça espècies prefereishen pérder es huèlhes que non patir er iuèrn, pr’amor qu’aguestes, fin finau, tanben moriràn.
Ei alavètz qu’es plantes retiren era clorofila e aguesta demòre en depaus que i a enes arrames o en tronc, era color verda se’n va e d’auti pigments son mès visibles, com es carotenoides, de color irange, o encara es antocianines, de color arroi. Dilhèu ei pr’açò qu’era tardor ei un sense fin de colors naues e tanben eth moment qu’es huèlhes cambien era color abans de tombar ath solèr.
Ua huèlha non ei solament quicòm que chuque lutz solara e pro. Tanben ei un sensor ambientau de naut sensibilitat. Ei quicòm capaç de trapar d’on ven era lutz, confirmar quina temperatura i a en exterior e se i a o non enemics apròp, com es insèctes. Un còp controlada era energia, era planta ei preparada entàth següent pas dera evolucion; començar a conquistar eth mon.
Era Redaccion
