Las darrèras setmanas qu’avem parlat plan deus primats, la familha de monards mei pròcha de la nosta espècia. Uei, fin finau, parlaram deu chimpanzé e lo bonobo, las duas espècias mei ligadas a l’èster uman, maugrat que per fòrça expèrts son solament duas sosespècias de la medisha espècia.
Los chimpanzés e los bonobos que son grans monards e qu’an la vita sociau mei complèxa d’aqueth grop de monards. Las expressions faciaus, deu cors e senhaus e sons que’n hèn ua espècia plan complèxa. Que pòden resólvre problèmas simples, en estat sauvatge, mes tanben en captivitat. Que pòden crear utiles primitius. La lor genetica e intelligéncia que soslinhan que la soa familha dirècta e hèra plan pròcha de nosauts.
Segon qualcunes expèrts, chimpanzés e bonobos que son la medisha espècia. Lo chimpanzé a la fàcia clara e quan vad adult negra. Lo bonobo, d’un aute costat, qu’ei mendre que lo prumèr e lo pèth que li amaga las aurelhas. Que son ambedos monards capables de víver dinc aus 50 ans d’atge. Qu’an hèra caracteristicas comunas, coma patir per la familha, tribalhar amassa dab autes pendent la caça, partatjar la neuritud, aver amics, apréner causas navèras e aver ua plan bona memòria. E que’s pòden plan reconéisher en un miralh.
Animaus omnivòrs
Lo chimpanzé qu’ei omnivòr. Lo bonobo solament se neurís deus vegetaus. Lo chimpanzé qu’ei donc hòrt mei violent que lo bonobo e qualcunes cercaires qu’afirman qu’ei pr’amor que minja carn. Que i a guèrras tribaus enter los chimpanzés mes non n’i a pas en çò deus bonobos. Lo chimpanzé qu’ei plan actiu pendent lo dia. Pendent lo matin que cèrcan neuritud. Aprés aquò aver hèit repòsan e dròmen. Ne son pas guaire arboricòls, maugrat que cada nueit bastescan un nin suus arbos entà dromir, com hèn tanben, los gorillas.
Lo lengatge faciau de chimpanzés e bonobos bèth temps a que vienó celèbre. Sovent cada senhau faciau qu’ei acompanhada de crits. Se non mòstran pas las dents que son pensatius, se mòstran las dents, mes solament drin, que son contents, mes que se obreishen tota la bòca e mòstran totas las dents que son de cap a atacar. Maugrat que cacan en grop autes monards mei petits, la dièta principau deu chimpanzé qu’ei lo hrut, que lo cèrcan 4 o 5 òras cada dia. Tanben que’s neureishen de huelhas, grana, rusca, sava e flors. Sovent utilizan pèiras entà obrir las nòtzes.
Mes tanben minjan termits, hromigas e autes insèctes. Entad ac poder har qu’usan un baston de husta. Tanben pòden capturar ausèths, monards o antilòps se la caça ei collectiva. Un chimpanzé adult mascle qu’ei hòrt mei hòrt qu’un uman. Sovent i a guèrras entau territòri. Los grops que son sovent de 20 a 50 individús dab un o dus dirigents mascles, mantun joen mascle e femelhas dab los lors petits.
Uei e maugrat qu’enqüèra ne podem trobar en Africa de l’Oèst e Centrau au bòsc tropicau, lo nombre de chimpanzés auec un grèu declin au long deu sègle XX. Lo lor abitat qu’ei sovent destrusit peus umans. Lo braconatge tanben qu’ei ua grèva miaça entad aqueras espècias. Se ne son pas mei protegits que’s poirén escandilhar lèu pr’amor de la pression umana. E que seré plan triste, pr’amor que son ua partida importanta de la nosta familha biologica e genetica. Dilhèu los representants mei pròches e dirèctes de totes los grans monards de la planeta. Çò qu’ei dit lèu.
La Redaccion
Imatga principau: DEREK KEATS/CC
