L’orangotan, lo gorilla, lo chimpanzé e lo bonobo que son las quate màgers espècias dens lo grop deus monards grans o primats. Que son tanben la familha mei dirècta de l’espècia umana. L’orangotan que demora en çò de mai pregond deu bòsc de Borneo e Sumatra, en Asia deu sud-èst.
Maugrat las lors mesuras, que son espècias mauaisidas de trobar, pr’amor que son plan timidas e que demoran, sustot, en grops familiars petits. Los gorillas, per contra, que son los màgers grands monards de la planeta mes solament demoran en qualcunas regions d’Africa de l’Oèst e l’Africa centrau. Los lors grops que son plan petits. Maugrat que son massius e poderós que son plan tranquilles e doçes se ne son pas miaçats.
L’òmi deu bòsc
Lo nom orangotan que vòu díser òmi deu bòsc. Qu’ei lo segond principau gran monard de la planeta. La lor forradura qu’ei ròia. Que semblan d’ester pesucs, mes que demoran tostemps suus arbos. Las lors dents que son granas e las soas maisèras enqüèra mei, pr’amor que dab eras, qu’obreishen las notz e la rusca deus arbos. Tanben minjan ueus, petits ausèths e petits reptiles e enqüèra mirguetas. Un mascle orangotan que pòt har dinc a un méter e a mièg de nautada e pòden arribar a pesar dinc a 90 kg.
L’orangotan, que demora au bòsc asiatic dab lo gibon. Tanben cridan plan. Los mascles lençan sovent un gran crit que demora 1 o 2 minutas. Que son usats pas per se comunicar, pr’amor que los orangotans demoran sols e pas en grop. Sovent aqueth crit ei usat entà atirar l’atencion d’ua femelha entà poder se reprodusir o avisar que lo territòri a dejà un mascle orangotan.
Lo gorilla, d’un aute costat, a ua peitrina grana, longs braç e un cap gran. Los lors maisèras que son massivas. La lor forradura qu’ei negra. Solament lo mascle adulte a l’esquia blanca. Los gorillas que son pro poderós entà non aver nat predator lhevat l’òmi.
Que son animaus vegetarians que minjan huelhas, plantas e hrut. Que minjan tot lo matin e puish se reposan. Pendent lo ser premanisson un brèç suus arbos entà i demorar pendent la nueit. Los mei joens que pesan mensh e donc que pòden plan jogar suus arbos. Mes los adultes, que demoran suu sòu tostemps pr’amor deu lor pés.
Los gorillas, que demoran en grops d’enter 5 e 35 individús. Tostemps i a un mascle adulte, un o dus mascles mei joens e divèrsas femelhas dab los lors hilhs. Que son plan silenciós franc lo mascle, quan luta. Alavetz, los còps que’s balha a la peitrina que pòden estar escotats de luenh. Las femelhas gorilla an un petit cada còp. Lo petit joen gorilla qu’a besonh de la mair pertot. Ne pòden pas marchar plan dinc aus 6 mes e demoraràn neurits per la lèit de la mair enqüèra dinc aus 18 mes.
Un mascle de gorilla adulte que pòt arribar aus 180 cm de hautor e 150 Kg de pés. Uei son aucits peus umans entà los copar las mans e pés e pro. Qu’ei ua espècia plan miaçada peus umans. Los gorillas joens que demoran dab la mair dinc aus tres ans de vita e sovent lo pair ne’us pòt pas deféner deus umans dab armas de huèc. Lo gorilla de montanha qu’ei ua de las espècias de gorilla mei miaçadas deu monde uei. Totun aquò, urosament enqüèra demoran uèi 2 espècias de gorilla e 3 sosespècias e enqüèra 2 espècias d’orangotan, en Borneo e en Sumatra. Lo gorilla totun, que pòt estar separat en gorilla de l’oèst e gorilla de l’èst.
La Redaccion
Imatge principau: Chem7/CC
