En Artic i a glaç, e eth temps ei lent, dilhèu pr’amor deth heired. A mès de 1.000 quilomètres dera còsta europèa norvegiana i a bères ues isles qu’an coma caracteristica pròpria formar part d’aguest país mès tanben demorar en Artic. Ei un archipelag nomenat Svalbard e era natura eilà ei extrèma. Solament i demòren un redusit grop de cercaires, aimants dera natura e exploradors.
En Svalbard se pòt estduiar ben eth cambiament climatic actuau. Tanben com era vida lute entà contunhar cada dia maugrat eth heired. Aguestes isles tanben an ua geologia susprenenta. E, a més, es isles d’Svalbard an ua natura, relèu e flòra unics en tota era planeta.
Svalbard vò díder en ancian nordic « heired extrèm ». Dilhèu pr’amor d’açò solament traparam umans ena isla d’ Spitzbergen. En d’autes, coma Nordaustlandet, Edgeøya o Barentsøya, i traparam fòrça pògui umans, En d’autes isles d’aguest archipelag, totun, non i a nat uman pr’amor, justament, deth clima.
Svalbard a glacièrs gigants que caperen enquiath 60% deth territòri, montanhes mès heiredes encara qu’es Alps e que dan un nòm orrible as montanhes d’Spitzbergen, coneishudes coma « es muntanhes punchantes ». Tanben i a fjords prigonds com Isfjorden o plataformes de glaç ena mar coma Nordaustlandet.
Acíu es cercaires pòden estudiar ben eth cambiament climatic pr’amor qu’eth sòn glaç cambie fòrça de temperatura d’una manèra plan rapida. E donques era velocitat d’aguest cambiament se pòt véder ben en aguestes isles. Svalbard tanben a permafrost, un tipe de solèr totaument glaçat que pòt arribar a centenars de mètres de prigondor. Sens aguesta capa non i aurie vida en aqueres isles.
Un solèr unic
Eth permafrost provòque qu’es cases siguen bastides sus columnes, er aigua non arribe tan lèu e i a soent problèmes damb es arròques des montanhes, que tomben mès soent pr’amor d’ua major temperatura. Mès, dilhèu, entà determinar mès se com son es isles Svalbard, cau pensar en eth ritme dera lutz.
En iuèrn e pendent mesi non i a Solei, ne un minut. En estiu, per contra, eth Solei demòre 24 ores e eth paisatge non a arren a veir. Svalbard tanben ei un paradís entara natura e a ua fauna unica damb espècies que supòrten enquia -30ºC cada annada. Ua d’aguestes espècies qu’ei er ors polar (Ursus maritimus) eth major predator der artic e representant dera bona salut der ecosistèma. En Svalbard i a mès de 3.000 orsi polars, çò qu’ei mès qu’umans.
Es orsi polars pòden auer un territòri gigant, caçen fòques se i a glaç ena mar e justament aguest ei çò qu’ajude es especimèns a caçar e donques a subervíuer. Sens glaç es orsi son condemnadi pr’amor que cau nedar mès, cercar mès aliment o encara entrar mès en tèrra, e açò non ei naturau en aguesta espècia.
En Svalbard tanben i a rèns (Rangifer tarandus platyrhynchus) ua espècia de rèn autoctòna mès petita qu’era espècia continentau. Tanben pòt subervíuer melhor aciu pr’amor qu’a ua intelligencia excepcionau ara ora de trapar aliment jós era nhèu. E non a guaire paur des umans. En estiu minje tostemp entà poder subervíuer en iuèrn.
D’autes espècies caracteristiques son era vop artica (Vulpes lagopus) qu’en iuèrn ei blanca mès en estiu de color marron, e qu’ei un carronhaire pr’amor que minja carronha deishada per orsi o encara rèstes des lorderies umanes. Ena còsta d’aguestes isles i a tanben mòrses, balènes e audèths marins (milions).
En Svalbard, non i a arbes e era vegetacion lute tostemp contra eth heired, eth vent e es cuèrtes sasons damb un shinhau de calor. Atau, solamet i traparam liquèn, èrba baisha e flors artiques, qu’an ua resèrva de calor e profiten totes es ores de lutz. Ei ua flòra, totun, plan vulnerabla pr’amor que pòt èsser damnatjada pes umans e li còsta tornar a colonizar un airau. Tot eth solèr des isles, pr’amor d’açò, ei protegit com se siguèsse un parc naturau.
Aué, en Svalbard ei on es cercaires estudien eth cambiament climatic pr’amor qu’ei eth lòc deth mon on era fusion deth glaç ei mès rapida, on i a de mens en mens glaç marin e on er ecosistèma ei mès flac pr’amor deth permafrost. Tanben on i a mès cambiaments en ocean çò qu’afècte tanben es peishi, es audèths e es mamifèrs marins. Pr’açò es scientifics diden que des d’aguestes isles se pòt susvelhar tot eth mon.
Era majoritat d’umans son en petit pòble de Longyearbyen. Son scientifics, toristes o familhes estudiants que demòren tot er an en condicions artiques. En aguest pòble tanben i a eth Global Seed Vault, ua resèrva mondiau de grana vegetau que poirie, un dia, sauvar era planeta, pr’amor que i a milions de granes que poirien sauvar era umanitat dera hame.
Svalbard son donques ues isles damb un passat geologic susprenent e un futur climatic que poirie èster eth de tota era planeta, Era vida resistís, evolucione e lute cada dia. Era sua natura ei estonanta mès tanben era sua populacion.
Atau, podèm díder qu’es isles Svalbard son isles heiredes damb montanhes punchantes, glacièrs sens fin, vals de glaç e ua fauna que demòre tostemp ena limita. Es flors son petites e delicades e es animaus fòrts. E es abitants d’Svalbard son ailà entà rebrembar-nos que’eth futur de tota era planeta poirie se jogar aciu e en cap aute lòc deth mon.
Era Redaccion
Fotografia principau : R. Henrik Nilsson/CC
