LO LINGALA, LENGA CENTREAFRICANA

Una de las lengas bantos mai parladas a la Republica Democratica de Còngo es lo lingala, qu’aperten a la familha de lengas nigerocongolesa. D’efièch es una lenga que venguèt lenga franca en gaireben tota Africa centrala. Pasmens, es parlada, mai que mai, en RDC e la Republica de Còngo e tanben podèm trobar-ne parlaires en cèrtas zònas d’Angòla e tanben a la Republica Centreafricana.

Lo lingala es, uèi, una lenga pas pichona, pr’amor qu’es parlada per mai de 10 milions de parlaires. Es pas una lenga etnica e pro pr’amor que tanben es plan parlat en de vilas grandas coma Kinshasa e Brazzaville. E 5 milions de personas mai an aquesta lenga coma segonda lenga de comunicacion.

Çò que fa singular lo lingala es qu’es una lenga que s’espandiguèt pr’amor de processes istorics recents coma lo colonialisme o la cultura populara urbana modèrna. Las siás caracteristicas principalas, coma d’autras lengas banto, son qu’a un sistèma de classas nominalas, una concordança morfosintactica, una estructura aglutinanta e un lexic majoritàriament banto.

Lo nuclèu original ont nasquèt lo lingala es la region del flume Còngo, en de zònas amb fòrça comèrci. Foguèt justament aquel contacte tre divèrsas comunautats etnicas desparièras çò qu’entraïnèt un espandiment d’aquesta lenga banto africana. Puèi encara venguèt lenga franca a la region centrala africana.

Una lenga coloniala

Lo lingala s’epandiguèt plan pendent lo periòde istoric colonial de Còngo, çò es tre la fin del sègle XIX e començament del sègle XX. Alara la meteissa administracion coloniala bèlga utilizèt diverses lengas localas per impausar lo contraròtle colonial e una d’aquesta foguèt lo lingala. Aital, en aquela luenha epòca lo lingala èra usat per la glèisa crestiana, l’armada coloniala e tanben l’administracion.

Al flume Còngo lo lingala es plan mai important que d’autras lengas vesinas pr’amor que s’espandiguèt dempuèi Kinhasa, la capitala, vèrs d’autres territòris congoleses de l’interior. Segon plusors estudis, lingala es un nòm qu’auriá coma origina la paraula linga, que ven , al còp, de Bangala, un flume de l’airal.

Pasmens, foguèt dempuèi la fin de la guèrra mondiala que lo lingala comencèt a s’espandir mai e mai. La capitala de la RDC, Kinshasa, ajudèt e plan lo lingala a s’espandir en aquela epòca. Alara la vila cresquèt plan, i arribèron força migrants e caliá aver una lenga comuna per totes. La lenga comuna causida foguèt lo lingala. Benlèu pr’amor d’aquò uèi es considerada coma una lenga de comunicacion interetnica urbana.

Lo lingala, coma d’autras lengas pas europèas, patís encara una forta diglòssia pr’amor que lo francés es encara la lenga oficiala, a l’educacion e a l’administracion a nivèl oficial. Lo lingala, d’un autre costat, es mai una lenga considerada coma informala, culturala e urbana. E doncas poguèt s’espandir al costat del francés, pr’amor que n’es pas la concurréncia.

Uèi i a dos grands dialèctes del lingala. Lo lingala considerat coma estandard es tanben plan usat per la glèisa e l’escòla. Lo lingala mai colloquial o lingala “parlat” (parlé) es mai parlat en de grandas vilas e patís una nauta influéncia per part del lexic francés. Encara e sonque a Kinhasa se desvolopèt un tresen dialècte nomenat lingala urban amb de caracteristicas lexicalas e sintacticas pròprias.

Totun, lo lingala es una de las lengas musicalas pus importantas de tota Africa. Divèrses genres musicals coma la romba de Còngo o lo soukous, qu’ajudèron tanplan a espandir aquesta polida lenga africana. Cantaires coma Franco Luambo o Papa Wemba l’an menat un nivèl internacional màger. Aquò, al còp, ajudèt a una màger normalizacion de la lenga, a una difusion tanben màger e a crear un ligam mental qu’unís lo lingala amb la modernitat.

Se ben lo cinèma congolès es plan redusit, lo lingala es usat sovent en de produccions localas e tanben en qualcunas sèrias televisivas. L’usatge del lingala a la glèisa pentecostala es naut. Tanben es usat en divèrses mèdia de RDC e de Còngo-Brazzaville. A la ràdio sovent se parla en lingala mas tanben en francés. E lo francés alara ven minoritàri.

A la television se pòt escotar lingala en programas musicals, informatius e d’autres. Val pas dire que lo telefonèt e las rets socialas ajudèron e plan l’espandiment del lingala actual. Mas i a pas encara cap ortografia estandard, se mescla sovent amb lo francés e es plen de neologismes urbans. Aquò balha una vitalitat estonanta a aquesta lenga que, malgrat tot, es brica normativizada encara.

Uèi lo jorn, malgrat los milions de parlaires, es pas encara oficial en cap país african. A RDC es lenga nacionala (amb lo swahili, tshiluba e kikongo) mas es pas oficial, e a la Republica de Còngo contunha de créisser mas tanpauc es oficial. Pasmens, la màger menaça que patís aquesta lenga a l’ora d’ara es pas extèrna mas intèrna pr’amor que los dialèctes començan a crear de problèmas. Aquò es logic se pensam que i a pas cap educacion escolara en lingala, i a pas produccion establa e lo meteis desvolopament tecnologic creèt de nòvas situacions encara pas resoltas.

Uèi lo francés es una granda influéncia en la sintaxi del lingala urban. E aquò arrèsta la siá estandardizacion, e poriá crear una ibridacion dangierosa. Los expèrts afirman que, de segur, lo lingala contunharà de créisser coma lenga urbana. Mas lo futur de la lenga depend de las rets socialas, l’audiovisual, las apps dels telefonèts, l’IA e las reviradas automaticas informaticas.

Benlèu pr’açò ja foguèron presentadas divèrsas opcions per crear un lingala estandard urban. Aquò ajudariá lo lingala a entrar a l’escòla, e poiriá èsser mai ensenhat al costat del francés. Tanben ajudariá a crear una basa ortografica minimala estandard. Lo problèma es encara luenh d’una solucion finala.

Mas qu’es una lenga plan parlada a la region pòt pas èsser discutit per dengun. Es una lenga de comunicacion populara, culturala e musicala. Un futur positiu arribarà quand siga creada una version estandard e pòsca dintrar en prigondor al sistèma digital. Malgrat tot aquò, lo lingala contunharà d’èsser un de las màgers lengas francas centrafricanas.

La Redaccion

Fotografia principala: Irene2005/CC