LA PLANETA QUE FOGUÈT BRUTLADA PER LA SIÁ PRÒPRIA ESTELA
Lo telescòpi James Webb poguèt espepissar cossí l’estela HD 80606 brutlava la siá pròpria planeta. Los imatges foguèron recebuts sus Tèrra a la NASA, l’ÈSA e la CSA. Los detalhs son estonants: l’estela HD 80606 brutlava una de las siás planetas, un gigant gasós d’una orbita plan excentrica. Aital i foguèt identificat pel primièr còp de metan e de dioxid de carbòni.
Uèi estudiar d’exoplanetas se fa amb mai de detalhs e de prigondor que jamai. E una de las causas n’es lo nòu telescòpi James Webb, plan avançat. Es justament quand aqueste telescòpi analisava l’estela HD 80606 que poguèt descobrir d’imatges estonants pr’amor dels efièches termics de l’estela sus una de las siás pròprias planetas. L’orbita excentrica de l’exoplaneta, HD 80606b, es tant estranha que, quand es près de la siá estela, literalament aquesta la crèma.
Aquela estela es a 190 ans lutz de nosautres, dins la constellacion de l’Orsa Màger, e es una nana jauna. Pasmens, se la Tèrra e d’autras planetas del Sistèma Solar an d’orbitas gaireben circularas, HD 80606b, l’exoplaneta, un gigant gasós d’una massa quatre còps superiora a la de Jupitèr, a una orbita fòrça elliptica, pas brica pròpria d’una planeta normala.
Aquesta excentricitat es de 0,93. Aquò vòl dire que l’exoplaneta demòra pendent un certan temps cada an (111 jorns terrèstres) a una distància plan segura de la siá estela. E encara mai, pr’amor que pendent aquelas setmanas, es una planeta gaireben glaçada. Totun, quand arriba lo perièli, es a la mendre distància de la siá estela. En qualques oras pòt demorar a sonque 0,03 unitat astronomica de la siá superfícia. Aquesta es una distància 10 còps mendre que la que dessepara Mercuri del Solelh. E alara es es tan pròcha de l’estela qu’es literalament cremada per la radiacion estelara.
Un brutlament intens
D’efièch, d’autres telescòpis coma Spitzer ja avián avertit que HD 80606b subissiá un cremament intens pr’amor de la siá orbita. E una melhora resolucion del telescòpi James Webb a confirmat amb de nòvas donadas que la siá temperatura ven massissa e encara violenta e prigonda, plan mai que çò que los astrofisicians aurián jamai imaginat.
En mens de sièis oras, la planeta arriba dins la zòna critica e daissa endarrièr los 500ºC per passar a 1200ºC. Lo cambiament de temperatura es pas gradual mas instantanèu, çò que provòca un vertadièr tèrratrem termic. Va sens dire qu’aquela tras que nauta temperatura destabiliza l’atmosfèra de la planeta. Segon los astroficians qu’an estudiat aqueles imatges, aquela intrada d’energia tan nauta crèa de tempèstas que pòdon pas èsser imaginadas sus Tèrra. Los vents venon coma d’oragans perque an una velocitat superiora a la del son.
Aqueles vents menan aquela nauta temperatura de la zòna diürna a l’airal nuechenc de la planeta. L’atmosfèra de la planeta doncas se tresmuda en un laboratòri de dinamica de fluïds a una escala planetària òrra. Lo clima ven doncas apocaliptic e tot aquò es pogut èsser descobèrt mercés a l’analisi de la lutz sus la planeta, mejançant d’infraroges de James Webb, qu’a remarcat de grandas quantitats de metan e de dioxid de carbòni dins l’atmosfèra de la planeta.
Trapar de grandas quantitats de metan dins l’atmosfèra d’una planeta d’un sistèma estelar vòl dire que l’estela del sistèma a de mecanismes intèrnes de reciclatge plan actius. Pels cercaires, lo metan es i menat de las jaças mai prigondas e frejas de l’interior vèrs la superfícia quand l’estela es mai luènha. Dich d’un autre biais, es una atmosfèra pas brica equilibrada. E la planeta subís de cicles de temperaturas mai bassas e tanben mai nautas de manièra permanenta. Mas jamai non i pòt aver un equilibri termic. Es un mond extrèm a l’espròva de la fisica.
L’orbita de l’exoplaneta es d’una excentricitat tras qu’estranha. Benlèu aguèt un marrit passat. Se pensa que son orbita èra mai circulara de per abans. Mas una autra planeta auriá afectat la siá orbita. E aquò tanben se pòt téner en d’autras planetas e d’autres sistèmas estelars. Aquela planeta recep pendent 111 jorns e durant de milions d’ans una punicion termica brutala. Mas l’atmosfèra encara resistís, car encara n’i a una e a pas totalament perdut lo sieu gas. Tot aquò mercés a la siá gravetat. D’o poder espepissar foguèt celebrat pels cercaires coma un fach positiu. Pr’amor que pòt èsser mai comun que çò que se pensava.
Un article de Christian Andreu*
Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.
Imatge principala: Sapiéncia/ChatGPT
