DE SCIENTIFICS PREPAUSAN UNA DIMENSION ESCURA QU’UNÍS MATÈRIA E ENERGIA ESCURAS
Pendent de decennis, l’òm coneissiá dos mistèris que semblavan d’èsser desseparats. L’energia escura es lo 68% de tot çò que i a dins l’Univèrs. E tanben es lo motor que provòca lo sieu espandiment. La matèria escura ne representa un 27%. Es çò qu’unís l’Univèrs mercés a la gravetat.
Fins a non fa gaire los scientifics pensavan qu’èran de fenomèns desseparats. Uèi de mai en mai de cercaires pensan que son ligats. Pr’amor que pòdon demorar units per la teoria de las còrdas. Una teoria que ditz çò qu’es l’Univèrs mas que tanben afirma que s’espandís a una màger velocitat. Ambedós fenomèns amassa poirián explicar qualques unes dels màgers mistèris de l’Univèrs.
E tot aquò a per causa quicòm d’estranh trobat per l’Esplech Espectroscopic d’Energia Escura (DESI en anglés). Las donadas recebudas entre 2024 e 2025 son estonantas. Segon aquestas, l’energia escura pòt cambiar. N’i aguèt mai fa 2 miliards d’ans. Dempuèi alara n’i a de mens en mens. A una edat anteriora n’i aviá plan mai. Mas sembla qu’intrèt dins una sòrta d’estat fantauma.
Aquò, en fisica tradicionala, pòt pas jamai demorar acceptat. Pels cercaires es coma una pelòta que sonque es en movement se abans qualqu’un la buta. Mas ara plusors scientifics creson qu’aquò es aital perque trapa d’energia escura.
En 2025, foguèt imaginada una dimension ont energia e matèria escuras demoravan amassa. Uèi l’òm torna seguir aquel camin. Car l’estat fantauma de l’energia escura pareisseriá mai logic. E se l’òm afirma que la matèria escura pòt cambiar, tot es mai logic encara.
Non fa gaire, una còla de cercaires occitans de Montpelhièr afirmèron que se la matèria escura aguèsse enviat una partida d’ela meteissa a l’energia escura del passat, la velocitat de movement universala seriá plan mai naturala, pas tant artificiala.
Una ipotèsi naturala
Se la matèria escura arrèsta l’espandiment universal, quand o fa pas l’energia escura o contraròtla tot e provòca una creissença de la velocitat del fenomèn mas d’un biais natural, plan natural.
De mai en mai de scientifics de tota la planeta dison que mesurar l’energia escura independentament de la matèria escura es una error. Una error que provòca, fin finala, un paradòxe.
Ligar energia e matèria escuras explica lo caractèr fantauma d’aquel espandiment universal e finís amb la tension d’Hubble (mesurar l’espandiment de l’Univèrs amb de lutz residual balha una resulta, mas amb la lutz de las supernòvas una autra). Mas se la matèria e l’energia escuras van amassa, las resultas son logicas.
Mai d’un estudi afirma que, se l’energia escura es dinamica, la massa de la matèria escura tanben pòt cambiar. E doncas foguèt imaginada una dimension escura de mai. Una dimension de sonque un micromètre Los lors gravitons pòdon plan intrar dins la nòstra dimension e trobar una massa. E aquò los cambiariá en gravitons escurs.
Es un modèl qu’afirma que l’energia e la matèria escuras son presents de mens en mens amb lo temps. Lo ritme es fòrça pichon. Mas es lo ritme trobat per DESI. Mas se pòt espepissar scientificament.
Se matèria e energia escuras van amassa, i poiriá aver una nòva fòrça desconeguda. Una fòrça que poiriá provocar d’asimetrias quand, per exemple, doas galaxias se tustan. En l’an 2000 foguèt pas jamai trobada. Uèi se sap qu’es una ipotèsi que pòt demorar plan al costat de totas las observacions actualas. E aquò ja es una granda victòria.
Aquesta dimension escura encara es sonque una ipotèsi de trabalh mas es de mens en mens estranha. E balha la direccion del camin dels cercaires per trobar un lengatge que pòsca èsser parlat per tot l’Univèrs e tanben pels umans.
Un article de Christian Andreu*
Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.
