L’an 1951 foguèt passada la primièra lei a França que fasiá possible l’ensenhament de las lengas nomenadas “regionalas” e dels “dialèctes”. Foguèt coneguda coma lei Deixonne, perque foguèt organizat l’estudi de la comission creada pel Ministèri de l’Educacion Nacionala e presentat davant l’Assemblada Nacionala francesa pel deputat Maurice Deixonne (1904 – 1987).
Amb una vision retrospectiva pòt semblar una lei timida per a una cèrta normalizacion lingüistica, mas en aquel moment trincava amb la politica uniformista educativa de França, ont l´unica lenga presenta al sistèma educatiu èra lo francés, amb la preséncia del lèma “Soyez propes. Parlez français”. Sustot pendent lo Segond Empèri e la Tresena Republica, amb l’universalizacion de l’educacion, mas amb un evident sistèma omogeneïzador: tot en francés (e solament en francés).
Mas la lei Deixonne reconeissiá solament coma lengas regionalas que podián se beneficiar d’aquela legislacion l’occitan, lo catalan, lo breton e lo basc. Una question apareis. E l’alsacian, los còrs o lo flamenc (neerlandés)? Aquelas lengas èran consideradas de dialèctes de lengas estrangièras de païses vesins. Benlèu un ensenhament d’elas podiá crear de movements favorables a l’union d’aquelas regions o departaments amb aqueles païses?
Tanben d’autras lengas
Après, lo còrs (considerat una modalitat de l’italian) foguèt incorporat legislativament al sistèma educatiu de l’illa amb un decrèt de l’an 1974. E als ans 1980 las lengas dels territòris de l’ocean Pacific (los d’”outre-mèr”), Tahiti, las illas de la Melanesia…
Lo sieu article 11 parlava dirèctament de la creacion de centres d’ensenhament d’aquelas lengas a de grandas vilas coma las occitanas Tolosa, Bordèu, Ais de Provença o Montpelhièr, la bretona Rènnas e tanben a la capitala francesa, París. Promoviá tanben l’estudi filologic d’aquelas lengas. La lei Bas-Lauriol de 1974 e la lei Toubon de 1994 desvolopèron tanben d’aspèctes de la preséncia de las lengas regionalas, e d’autres articles d’autras legislacions provoquèron la fin de la siuena vigéncia.
Mas quina foguèt l’importància de la lei Deixonne? Poiriam benlèu parlar qu’èra la primièra escasença pr’amor que aquelas lengas accediguèsson al sistèma educatiu, mas vertadièrament lo percentatge d’escolans que se poguèron beneficiar e estudiar la siuena pròpria lenga regionala foguèt fòrça redusit.
La manca de budgèt adequat e de professorat pels centres ont i aviá d’escolans interessats provoquèt de resultats insufisents per melhorar la coneissença d’aquelas lengas e la preséncia sociala de la diversitat lingüistica de França. Pas gaire centres educatius dispausavan del budgèt necessari e se produsiguèron tanben qualqu’unas actituds contràrias a l’existéncia d’aquelas matèrias en qualques centres (e malurosament encara se debana). La lei Deixonne permetiá solament una ora setmanièra d’estudi de la matèria, qu’èra totjorn optativa pels escolans. E totas las autras matèrias èran explicadas exclusivament en lenga francesa.
Fins als ans 1970 la preséncia vertadièra d’aquelas lengas es pas visibla amb la creacion de sistèmas associatius coma las Calandretas occitanas, las Bressolas catalanas, las Diwan bretonas, las Ikastolas bascas… ont tanben las pròprias lengas son utilizadas per explicar d’autras matèrias (abitualament d’umanitats). Devèm pas desbrembar, coma ditz la coneguda frasa, que quand una lenga desapareis, perdèm una manièra de comprene lo mond. La lei Deixonne, un assag perdut ?
Un article de Francesc Sangar*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.
