Era isla de Bali ei ua isla d’Indonesia, mès tanben ua des sues províncies mès luenhes. De hèt ei era isla situada mès ar èst de totes es isles dera Sunda Menor. Ar èst i a èra isla de Lombok, fòrça diferenta, e era madeisha isla encara a diuèrses isles mès petites ath sòn torn, com Nusa Penida, Nusa Lembongan, e Nusa Ceningan. Eth caplòc dera isla ei Denpasar.
Se bèri uns de nosati coneishem aguesta isla ei pr’amor des documentaus dera tv, pr’amor qu’ei era isla mès visitada pes toristes de tot Indonesia. De het, enquiar 80% des ingrèssi comerciaus dera isla an com origina eth torisme. Ei tanben era sola isla e província d’aqueth país qu’ei indó (86.40%) e tanben ei fòrça coneishuda pr’amor des sues arts traicionaus, dances, escultures, pintures e musica. Bali ei tanben un paradís naturau pr’amor qu’ei part deth nomentat Triangle de Coralh, un airau damb ua biodiuersitat estonanta, mès que mès de peishi e tortugues. En aguest airau s’i pòden trapar enquia 500 espècies diferentes de coralh e era zòna ei enquia 7 còps mès grana que tota era mar Cariba. Politicament Bali ei ua confederacion d’enquia 10 reiaumes on cada un demòre en un airau geografic diferent. Ei tot çò que demòre deth reiaume ancian de Bali. Aguesta confederacion, totun, non ei reconeishuda peth govèrn indonesian.
Bali, que vò díder Isla en sanscrit. Totun, non toti es expèrts son d’acòrd; bèri uns diden que Bali vò díder sacrifici e d’autes encara isla des sacrificis. D’auti encara afirmen que Bali vò díder poder e fòrça. En epòques passades i auèren enquia 10 reiaumes indós, cadun damb eth sòn diu pròpri e diferent. Es indós arribèren ara isla apuprètz er an 1001.
Es prumèrs contactes damb europèus
Antònio Abreu e Francisco Serrao i arribèren damb ua bona cola de portuguesi en 1512. Fondèren ua colonia, mès en 1597 i arribèren es olandesi, que conquistèren e auèren en sòn poder era isla enquia 1946. Bali (e Lombok) tanben son fòrça celèbres en mon dera sciéncia pr’amor dera famosa linha de Wallace que dividís ambdues isles en dos mons diferents pr’amor dera sua fauna e flòra. Atau, Bali ei era darrèra isla qu’aperten ara fauna asiatica e Lombok era prumèra deth mon animau australian.
Des deth sègle XIXau es viatgèrs parlauen ja d’ua isla qu’èra fòrça diferenta des autes que i auie en airau indonesi pr’amor des sues plajes, cases, pòbles e clima, mès tanben pes sues poblacions. Eth darrèr territòri dera isla qu’encara non auie estat conquistat pes olandesi, Sanur, siguec conquistat en 1906. Es sòn abitants, luenh de voler respóner era violéncia damb violéncia, se suicidèren toti entà demostrar as diables blanqui eth sòn hàstic pes sues accions.
Non cau díder qu’ua isla situada tan pròplèu d’Asia continentau siguec envasida en 1942 pes japonesi. Es balinesi formèren alavètz un batalhon dera libertat que lutèt contra es envasidors enquiara fin dera guèrra, ath costat des olandesi e anglesi. En 1946 siguec creada Indonesia e Bali demorèc includida ena madeisha. Ena epòca actuau tanben ei celèbra pr’amor d’un orrible atemptat islamic que i auec ena isla e que tuèc 202 balinesi e toristes.
Bali ei a sonque 3,2 Km dera isla de Java. Era isla hè 153 km de longada e 112 km d’amplada. En cèntre dera isla i a montanhes. Bères ues an enquia 2.000 mètres de nautada. Tanben i a volcans actius, com eth Mont Batur. Totun, era montanha mès nauta ei eth Mont Agung (3,031 m). Ei coneishut com era Montanha Mair. Aguesti volcans an dat ara isla ua grana fertilitat entara agricultura. Era planta mès comuna ei er arròs. Er arriu mès long, er Ayung, que, totun, hè solament 75 km de longada.
Es plajes deth nòrd dera isla an era arena nera e es deth sud blanca. Denpassar, era capitau, a solament 755.600 abitants. Apròp der eqüador, eth sòn clima annau ei de 30ºC, damb ua umitat deth 85%. Es ploges arriven en octobre e demòren enquia abriu. Era sua fauna ei especiau e fòrça diferenta dera dera isla de Lombok. Qu’ei fauna asiatica. Solament era cacatua de crèsta auriòla aperten, curiosament, ara fauna australiana.
Mès Bali ei un paradís entara fauna e flòra damb mès de 280 espècies d’audèths locaus, damb agles terrèstres e marines, faucoms, e passerats de tot tipe. Eth Myna, qu’ei un audèth eendemic dera isla e que solament pòt èster trapat en Bali. Malerosament ei en perilh d’extincion.
Non hè guaire
Non hè guaire en Bali tanben i auien grani mamifèrs; i auien bantengs, leopards e tanben eth tigre de Bali. Es bantengs, un tipe de buèu sauvatge solament pòt èster trapat aué ena isla ena sua forma domestica e ja non i a tigres ena isla. Eth darrèr siguec caçat en 1937. Hè milions d’annades, totun, en Bali tanben i auien tapirs gigants e rinocèros.
En Bali i a fòrça esquiròus e arrates-caudes, dues espècies de monard, es keres, que minjen crancs, e es lutung, fòrça mès rars. Tanben i a pangolins e gats sauvatges e fòrça sèrps, com es còbres e es sèrps monitor aqüatiques. Es isles que i a apròp de bali son tanben fòrça beròies, damb ua vida marina estonanta. I a tortugues, mantes, anguiles, peishi cacatua e làmies, barracudes e dalfins de tot tipe.
En 2011 ua còla de cercaires descorbic en mens de dues setmanes enquia 952 espècies naues e diferentes de peishi de coralh. Ena isla i an acàcies, bambó e palmères, e er arbe dera banana. Es flors tanben son maginfiques pera sua beutat e diuersitat. Bères ues des mès comunes son es roses, es lotus, es begonies e es orquidees. Tot un mon en ua isla que, se non ei eth paradís, ei fòrça apròp deth madeish: Bali.
Un article de Christian Andreu*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.
Fotografia principala: Artem Beliaikin/CC
