Hè solament dus milions d’annades era geografia dera planeta ère fòrça diferenta dera actuau pr’amor deth gèu. Era Tèrra a coneishut tostemp cambis climatics radicaus. E i auèren epòques caudes mès tanben d’autes heiredes. E aguesti cambis climatics auèren conseqüéncies importantes entara fauna e flòra de tot eth mon.
Hè dus milions d’annades ei quan es scientifics díden que comencèc un nau periòde nomenat eth Quaternàri (hè 1,8 milions d’ans). Siguec un periòde fòrça cuert comparat damb era epòca anteriora, eth Terciàri. Se aguest auie demorat enquia 63 milions d’annades, era naua edat solament a demorat 1,8 milions d’ans. E, maugrat qu’eth Quaternàri siguec solament era fin dera edat anteriora ei quan i neishèren naues espècies animaus que, entà nosati, siguèren clau, pr’amor qu’ei quan apareishèren es ancessors dera espècia umana. E pr’açò calec diferenciar andues edats.
Es causes d’aguesti cambis geologics e climatics encara son un mistèri entara sciéncia. Pr’amor qu’encara ne son cercades es causes. Eth hèt ei qu’era planeta viec fòrça mès heireda. Segontes bèri uns scientifics, quan America spetentrionau tustèc damb America meridionau ei quan eth clima globau cambièc e açò poirie èster ua des causes d’aguest gran cambi climatic.
De hèt, siguec alavètz quan se trinquèc eth pas marin que i auie entre aguesti continents, e açò aurie modificat es corrènts oceanics de tota era planeta; i auèren cambis enes masses d’aire superior e açò provoquèc un enfonsament des temperatus globaus en mon.
Cicles climatics permanents
Era temperatura dera planeta depen tostemps dera quantitat de calor qu’era Tèrre recep deth Solei. Açò a coma causa era distància entre nòsta planeta e eth Solei. Er ais de rotacion dera planeta tanben cambièc diuèrsi viatges e açò tanben provoquèc cambis enes sasons annadères.
Hè dus milions d’annades neishèc ua naua edat heireda que serie acabada damb un periòde interglaciar. Cadun des cicles que patic era planeta durèc apuprètz 100.000 annades. Era darrèra glaciacion comencèc hè 120.000 ans e acabèc hè 10.000 annades. Açò vò díder que, durant mès de 100.000 annades, es temperatures sigueren enquia 4ºC inferiors as actuaus e segontes eth lòc encara mès (en Euròpa enquia 10ºC mens).
Alara Euròpa ère unida ad Asia ena zòna des Balcans, Itàlia tanben èra unida ad aguestes montanhes, Corsega damb Cerdenha e Sicília damb Itàlia. E es isles britaniques formauen part deth continent europèu pr’amor que mès gèu provoquèc tèrres fòrça mès baishes (enquia 120 mètres de nautada mens).
En d’autes lòcs dera planeta, es dus continents americans s’uniren, mès America tanben ère unida a Asia pr’amor d’un Estret de Bering sec. Fòrça isles tanben èren unides e donques i arribèren fòrça espècies naues de fauna e flòra. Quan aguesta epòca acabèc, eth gèu des pòls e de fòrça montanhes se des.hec e eth nivèu dera mar tornèc a pujar.
Se eth heired siguec favorable a naues espècies animaus gigantes que podien suportar ben eth heired pr’amor des sues bosses de grèish, quan acabèc eth heired fòrça d’aguestes espècies s’escandiren. Calec que fòrça d’autes se n’anèssen enquiath nòrd (o entàs montanhes mès nautes) entà sajar de subervíuer. Siguec acíu on podèren subervíuer enquia aué.
Enes regions tropicaus es cambis tanben sigueren prigonds. Vieren mès heiredes mès tanben mès seques. I auec un cambi ena vegetacion qu’accelerèc eth cambi climatic e era evolucion animau e vegetau. Damb un clima mès sec, cèrtes espècies africanes gessèren dera sèuva, on ja non i auie mès neuridura, e siguec alara quan, en arribar ara savana africana, neihèren es prumèrs ancessors der òme; es ominins.
Un article de Christian Andreu
Fotografia principau: Ana Cotta/CC
