La geografia de l’estat de Nòva York es plan divèrsa. La majoritat son de bòiras, de forèsts, de montanhas, de flumes, e de lacs. E, en naut de l’estat, lo Parque estatal d’Eridondack, lo màger parque dels Estats Units continentals. La cataracta de Niagara Falls, apertenon al flume Niagara quan desboca dempuèi lo lac Eire al Lac Ontario e son celèbras.
Lo flume Hudson comença prèp del Lac Tear e contunha vèrs lo sud a travèrs de tot l’estat sens secar los lacs George e Champlain. Lo lac George desboca al nòrd al lac Champlain, qu’arriba fins a Canadà, d’on recep d’aiga del flume Richelieu e St. Laurent. Quatre vilas estatalas demòran a la bòca de l’Hudson : son las illas de Manhattan, Staten Island, Brooklyn e Queens e Long island.
« L’estat de’n Naut » es lo nòm que los abitants d’aquel estat balhan a los comtats situats mai enlà de Rochester, Rockland e Dutchess. La region includís las montanhas Catskill, lo Districte Capital, las montanhas Adirondack, lo Canal d’eire, e los lacs Champlain, Otsego , Oneida ; e los flumes Delaware, Genesee, Mohawk, e Susquehanna. Lo tuc mai naut de l’estat es Mont Marcy.
Lo nòrd-èst american
Nòva York es un estat amb 141.299 Km2. Las siás frontièras son los estats de Pennsylvannia, Nòva Jersey e Connecticut, Rhode Island, Massachusetts, e Vermont. Tanben las províncias d’Ontario e Quebèc. Lo principal sistèma montanhós son las Apalaches. Un glacièr del Pleistocèn comencèt a se retirar fa 18.000 ans e formèt la region com es uèi lo jorn.
Las montanhas Apalaches son mai e mai bassas segon arriban al lac Ontario. Una part d’aquelas, las Hudson an de tucs d’aperaquí 300 e 520 mètres de nautor. Son tèrras eèmas. Puèi i a montanhas de fins a 1.280 m de nautor. Son las Shawangunk. La tresena region montanhosa de l’estat son las Adirondack, amb de tucs qu’arrivan als 1629 mètres de nautor.
A l’oèst i a una cadena de puègs nomentada Allegheny que ven de mai en mai bassa prèp del lac Ontario. Aicí tanpauc es practicada l’agricultura. La majoritat del clima estatal es continental umid. En Bas de l’estat lo clima es mai umid sostropical. En febrièr, a la còsta, l’ivèrn es plan dur. E los estius demòran de mai a octobre. L’oèst tanben es on i a mai níbols. Val pas dire que i a de pluèja sovent.
Los flumes desbocan totes o als Grands Lacs del nòrd o al sud. Al sud-oèst i a lo basin de Delaware. A l’èst lo basin d’Hudson ocupa mai del 66% del territòri nòva-yorqués. Lo flume nais a mai de 1.200 mètres de nautor, crosa lo comtat de Warren e vira vèrs l’èst. Crosa las montanhas Luzerne. A Fort Edward torna a virar vèrs lo sud. Arriva aital fins a la vila de Troy. D’ailà es un flume plan tranquil. Desboca aital a l’oèst de Massachussets, Vermont e la vila de Nòva York.
Lo lac Eire es situat a l’oèst d’aquel estat. Fa 390 km de longor e es a 102 mètres sus lo lac Ontario. La siá prigondor maximala es de 82 mètres. Las vilas de Buffalo, Silver Creek, Dunkirk e Barcelona an un pòrt al mateis lac. Lo flume Niagara fa 55 km de longor e los rapids començan a 3 quilomètres de las Cataractas Niagara. Puèi, après las crosar, dintrarà al lac Ontario canadian.
Aqueste lac fa 210 km de longor e 180 m de prigondor. Las principalas vilas e pòrts son Lewiston, Youngstown, Oswego, e Cape Vincent. Lo flume St. Laurent forma part de la frontièra septentrionala de l’estat e a la part situada mai al nòrd a fòrça illas. Pr’amor del vent lo nivèl es desparièr. Lo nivèl pòt arrivar als 2 mètres de nautore pòt demorar annadas.
Nòva York a plusors parques forestals. Lo Parque Adirondack a las mesuras de l’estat de Vermont e es lo màger parque continental dels Estats Units. Foguèt fondat en 1892 e puèi balhat a l’estat en 1894. La causa primièra de la siá fondacion es lo libre de George Perkins Marsh « L’Òme e la Natura » (1864). Segon aquel escrivan la desforestacion menariá al desèrt. L’exèmple d’aquò èra la còsta mediterranèa. Pr’açò foguèt fondat lo parque.
Un dels autres parques forestals plan importants de l’estat de Nòva York es lo parque de Catskill, ja protegit en 1885. Segon la lei pòt pas jamai èsser vendut. Son mai de 2.800 quilomètres cairats de bòsc amb de linxs, peissum e osses negres (mai de 400). Lo parque es totjorn suenhat e protegit per l’estat de Nòva York, tanben dels toristas e pescadors dels sieus flumes.
Un article de Christian Andreu*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.
Fotografia principala: James St. John/CC.
