Eth major parc dera planeta ei eth Parc nacionau deth Nòrd-Èst, en Groenlàndia, en groenlandès nomentat Kalaallit Nunaanni nuna eqqissisimatitaq. Ei a mès deth parc mès gran deth mon tanben eth mès septentrionau e hè 972.001 km².
Aguest parc siguec fondat en 1974 e dempús siguec hèt mès gran en 1988. Eth parc includís er interior mès tanben era còsta nòrd-èst d’aquera isla e ei eth solet parc nacionau ena madeisha isla. En 1977 siguec nomentat Resèrva Nacionau dera Biosfèra e tanben considerat eth prumèr parc nacionau deth Reialme de Danemarc.
Car rebrembar qu’es cultures mès ancianes d’aguesta isla son era Saqqaq e era Independéncia I. Ambdues se desvolopèren apuprètz era annada 2500 a. C. Saqqaq s’espandic en sud de Groenlàndia, e Independence I en nòrd. I a rèstes d’ambdues cultures en parc.
Cultures caçaires-culheires
Era cultura Independence I demorèc 600 ans en nòrd. Es expèrts aué considèren que s’escandilhèc pr’amor de cambiaments environamentaus. Mès tanben i aueren autes cultures preïstoriques de Groenlàndia e ua d’aqueres siguec era cultura Dorset. Abans d’aguesta i auec era cultura pre-Dorset, que se desvolopèc entre es annades 500 a. C. e 1500 d.C.
Era populacion dera cultura Independence II siguec formada per solament sièis familhes que demorèren enquia 800 ans. E aueren contacte damb autes cultures, com era de Dorset, dera isla d’Ellesmere. Era cultura deth nòrd dera isla, totun, demorèc enquiara decada de 1980 dera nòsta edat mès era deth sud solament enquiara annada 800 dera nòsta epòca.
Dempús arribèc era cultura de Thule, que migrèc a trauèrs deth pònt terrèstre de Bering des d’Àsia. Era sua arribada passèc pr’amor d’un melhor clima. Aguesta ei era cultura ancessora de toti es inuit actuaus. Eth parc siguec fondat en 1974 quan gaireben demorèc sense cap abitant eth pòble de Ittoqqortoormiit. En 1988 eth govèrn amplièc eth parc damb 272.000 km². En 1977 eth parc comencèc a èster susvelhat peth Departament de Mèdi Ambient de Groenlàndia. Es sues termières son rectes.
Er interior deth parc ei gèu damb granes parts dera còsta liure deth madeish. Totun, i a de mens en mens gèu en aguest parc pr’amor deth cambiament climatic. A enquia 126 montanhes laguens. Era mès nauta ei Winston Bjerg (2.002 m) e dempús Nunatâmeporten (1.593 m).
Non i a cap uman en parc. 400 refugis permeten visitar-lo en estiu. Era majoritat d’umans que i a en iuèrn son militars dera Patrolha Sirius danesa. Aguesta utilize trinèus damb gossets entà susvelhar eth territòri. Ena còsta e era Tèrra de Peary non i a gèu. Entà poder visitar-lo cau demandar permís ath Cèntre Polar Danés.
Era isla ei stuada geologicament en America. Era sua orogenia ei era madeisha qu’era des isles britàniques, es montanhes Escandinaues, Svalbard, e parts deth cèntre e nòrd europèu. Pr’amor qu’en passat i auec un sol continent nomentat Pangea. Ua des arròques mès tipiques en sud dera isla ei era groenlandita, qu’a apuprètz 3.800 milions d’annades e ei un des mineraus mès ancians dera planeta.
En 1986 i auien 40 abitants mès aué solament n’i a 31 e 110 gossets e solament ua part dera annada. Atau, en Daneborg i a 12 abitants, en Danmarkshavn 8, en Estacion deth Nòrd 5 mès e 2 mès en Mestersvig e 4 en Camp d’Estiu. En Zackenberg non n’i a nat abitant.
Totun, en aguest parc i a apuprètz 5.000 buèus mescats e fòrça orses polars e morses. Aguesta populacion de buèus mescats ei enquiath 40% de tota era populacion dera planeta d’aguesta espècia. Tanben i a vops artiques, arminis, lemmings e era lèbe artica. Tanben i a fòrça animaus marins com era fòca damb anèls, era fòca de Groenlàndia e era fòca de crèsta. Tanben i a fòrça narvals e belugues.
En Parc deth Nòrd-Èst de groenlàndia i a fòrça audèths ; era gran capihona, eth guit de bèc cuèrt, er eidèr reiau, eth faucom grifon, eth duc blanc, era aucòla e eth corbàs, çò que represente ua des regions mès riques damb fauna e flòra deth nòrd dera planeta. Un paisatge donques estonant que consèrve era sua origina des de hè mens de 50 annades.
Un article de Christian Andreu*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.
