Es darrères setmanes es cercaires comencen a parlar d’un fenomèn que poirie víer reau lèu: era des.hèta der Artic e Antartic, çò que provocarie lèu ua pujada deth nivèu dera mar en tota ena planeta, estofaments de milèrs d’èsters viui e inundacions qu’escafarien era còsta de centenars de païsi, çò ei ua grèva crisi environamentau mès tanben economica e demografica en mon. Mès qué son es oceans Artic e Antartic ?
Er Artic e er Antartic son aué dues regions dera planeta damb milions de quilomètres carrats de glaç e nhèu que poirien desaparéisher lèu. Er Antartic ei un ocean damb era Antartida en mièi qu’a enquia 14 milions de Km2 de tèrra continentau. Er Artic, per contra, ei ua enòrma region damb 21 milions de km2 de tèrra mès tanben glaç e gèu. Non ei un continent com era Antartida, mès ¾ dera mar que i a ei caperada damb gèu permanent. Enquiara.
Era region artica ei barrada (o a era termièra) pes continents american e euroasiatic. En oèst i a America e en èst Euròpa e Asia. Tanben i a un hum d’isles, tan granes coma era isla de Baffin, Ellesmere, Banks o encara Groenlàndia. Mès entà poder delimitar aué milhor aguest airau es cercaires afirmèren qu’ei ena region artica tot accident geogràfic on era temperatura mejana en mès de junhsèga ei de solament 10ºC : non cau díder qu’açò aperten ath limit dera taiga, aqueth bòsc gigantàs de conifèrs en mon dera tundra. Quan non i a vegetacion, quan ja non i a arbes, ei quan comènçe er Artuc. Ei çò que popularament ei coneishut coma “eth gran nòrd”.
Totun, e maugrat qu’ei ua des rgions mès heiredes dera planeta, a un clima relatiuament doç, pr’amor qu’es isles e continents artics an ua forma un shinhau irregular qu’a coma origina es corrènts marins. Aguesti son mès cauds e en cèrts lòcs provoquen un clima mès bon (com en Islàndia o Escandinàvia). Totun, eth clima non ei egau en aguestes zònes qu’en d’autes, com Alaska o es isles Aleutianes.
Eth país deth glaç
Atau, er ocean glaciar artic inclutz mès d’ua mar. Son mès de 14 milions de km2 damb un basin damb còstes continentaus que s’espandissen dejòs dera mar en prigondor. Aguest ocean pòt arribar a ua mejana de mès de 4.000 mètres de prigondor e mès encara ena part centrau (damb mès de 5.520 mètres de prigondor confirmadi).
Era banquisa capère entre eth 40% (en estiu) e eth 80% dera region (en iuèrn). Er ocean Artic se trape damb er ocean Atlantic entre Groenlàndia a Escandinàvia e damb er ocean Pacific a trauèrs der Estret de Bering.
Bères ues des caracteristiques geografiques d’aguest ocean son qu’eth clima arribe soent as -70ºC e i a fòrça lòcs (per non díder era majoritat) que non an solei durant mès de 6 mesi cada annada. Maugrat aguestes temperatures, enquiara fin deth sègle XXau er Artic auie ua des faunes terrèstres mès tanben relatiua a audèths, mamifèrs marins e peissum mès riques de tota era planeta. E que començèc ua grana crisi environamentau en sègle XXIau.
Es grops umani originàris der airau, çò ei es indigènes o autoctòns, surviuèren pendent centenars d’annades maugrat eth heired. Parlam des lapons, des inuit, des dolgans, des chukchi o encara d’auti bric coneishudi en occident. Totun, era populacion der airau pòt arribar ben as 2 milions d’abitants.
Un fenomèn geografic diferent ei er Estret de Bering, qu’a 70 km de longor e que separe America d’Asia (Siberia orientau). Siguec descorbit en 1741 per Vitus Bering e enquia ara ère eth solet passatge navau se se volie crotzar er Artic.
Er Artic e er Antartic son dues regions situades a mès de 2.606 km ath torn des pòls. Eth cercle polar artic ei situat a 66º33’ nòrd mentre qu’era Antartida ei a 66º33’ sud. Açò correspon a ua region on pendent 6 mesi non a solei mès tanben a ua region qu’a 24 ores de lutz solara en estiu artic (comènçe eth 24 junh).
En linhes generaus ei un ocean que banhe es aigües de Groenlàndia e Canadà e Alaska, Russia e Finlàndia mès tanben Suècia, Norvègia e Islàndia, non luenh deth continent europèu, un airau enquia 38 còps mès gran qu’er estat francés metropolitan e que lèu poirie desaparéisher.
Era Redaccion
