UN MON JA PERDUT (I)
Era vida neishec ena Tèrra ara hè 3,8 miliards d’annades. Es prumèrs organismes viui sigueren plan simples e demorauen enes oceans. Sonque dempús sigueren colonizadi es continents. Mès tard encara era vida tanben conquistèc es cèus.
En aquera epòca es diferentes espècies comencèren a colonizar toti es ecosistèmes e vieren mès diuèrsi. Un des grops que capitèc e fòrça sigueren es reptils. Un reptil ei un animau vertebrat pr’amor qu’a ua colomna vertebrau. Ponen ueus, an escates e era sang heireda. Açò vò díder qu’an era madeisha temperatura qu’eth sòn environament.
Hè fòrça temps es reptils conquistèren tota era planeta durant mès de 185 milions d’annades , qu’ei dit lèu. Non i a nat espècia animau que poguèsse açò hèr durant tan temps. Comparadi damb eri es mamifèrs e mès encara es ominids èm insignificanti pr’amor que solament èm ena planeta des de hè sonque 4 o 5 milions d’annades.
Eth reialme des reptils passèc pendent era edat mesozoica (entre ara hè 250 e 65 milions d’annades). Mesozoic vò díder “vida mejana” e ei ua epòca situada entre eth paleozoic (vida anciana) e eth cenozoic (vida recenta).
Un control dera vida absolut
En aquera epòca es reptils controlèren era vida sus eth sòl, mès tanben laguens era mar e eth cèu. Non èren solets pr’amor que tanben i auien mamifèrs, insèctes e peishi. Totun, ei ua edat que soent ei coneishuda damb eth nom d’edat des reptils.
Es reptils èren es animaus mès comuns. Non i auien solament dinosaures mès tanben plesiosaures (ena mar) e pterosaures (en cèu). Tot açò acabèc hè 65 milions d’annades amb ua extincion lèu totau dera vida ena planeta (pr’amor dera caduda deth meteòr Chicxulub). Des d’alavètz se pòt plan parlar d’ua edat des mamifèrs; qu’ei era epòca actuau. Non toti es reptils s’escandiren. Aué encara i a reptils ena planeta, maugrat que non siguen dinosaures. I a crocodils, laudèrts e tartugues e sèrps. Aué i a donques mès de 6.000 espècies de reptils en mon.
Es prumèrs reptils arribèren ara hè 300 milions d’annades (encara non èren dinosaures). Es sòns ancessors mès ancians sigueren es amfibís. Èren animaus que podien víuer en sòl mès tanben ena aigua. De hèt, amfibí vò díder “doble vida”. Sigueren es prumèrs vertebrats damb pautes e non aletes. Podien víuer sus eth sòl mès tostemps tornauen ar aigua entà poner es ueus, parièr a çò que hèn es tritons e gargolhes aué.
Damb açò non n’i auie pro. Era evolucion ajudèc un shinhau aguestes espècies damb grans cambis ena sua anatomia e tipe de vida. Totun, non ère ua vida facila pr’amor qu’es mès joeni neishien en aigua, on i a fòrça predators. Calec donques adoptar ua vida totaument terrèstre. Aqueri amfibís cambièren era pèu. Damb escates podien manténer melhor era umitat en còs. Era closca des sòns ueus viec mès dura e, fin finau, neishèren es prumères espècies reptiles ena Tèrra.
Mès aqueri ancessors luenhans des reptils, es amfibís, non s’escandiren. Aué i a enquia 4.200 espècies diferentes d’amfibís; gargolhes e grapauds, salamines e tritons e cecilians enes regions tropicaus. Es sues mesures, totun, son fòrça diferentes des d’aquera epòca pr’amor que, maugrat que pòden hèr enquia 1,5 mètres de longada (bères ues espècies de salamina), i a fòrça d’autes espècies que son fòrça petites com es gargolhes, que sonque hèn 1,5 cm de longada.
Era Redaccion
Fotografia principau: Sapiéncia/ChatGPT
