Quand los primièrs marinièrs portugueses descobriguèron l’illa, la poguèron sonque nomenar «Ilha Formosa» (illa polida). Uèi, es plan coneguda al nivèl internacional pr’amor de la geopolitica e la siá tecnologia. Mas, delà la modernitat de las siás vilas, cal tanben remembrar la siá geografia, amb una biodiversitat, encara uèi, estonanta.
La geografia de Taiwan es totjorn estada contrarotlada per las montanhas. L’illa es dins lo famós Cercle de Fuòc del Pacific, aquí ont la placa filipina recep l’euroasiatica. L’illa nasquèt d’aquela pression fa mantun milion d’ans e encara contunha de créisser de qualques millimètres per an.
La resulta d’aquela pression es una illa que la majoritat de son terren son de montanhas. Lo Massís Central o Chungyang travèrsa del nòrd al sud l’illa e la devesís en dos mitats. Al costat d’aquestas montanhas n’i tanben d’autras que la travèrsan, coma los monts Yusan, Yueshan Alishan o encara los Monts Orientals.
Mai de 200 nautas montanhas
Taiwan ten mai de 200 montanhas que supèran los 3000 mètres. Lo rei de totas elas es, sens dobte, lo mont Yushan, qu’atenh los 3952 mètres d’altitud. Es la montanha pus nauta de l’illa mas tanben de tota l’Asia del Nòrd-Èst, car es pus nauta que lo mont Fuji japonés. Va sens dire qu’aquel relèu entraïna de condicions singularas dins l’illa amb un clima, una populacion e de vias de comunicacion unicas al Mond.
Taiwan fa sonque 140 quilomètres de larg. Los flumes doncas son corts mas tras que rapids. Son coneguts pel fenomèn de flumes verticals. Lo pus long flume taiwanés es Zhuoshui (186 km) e lo segond es Gaoping. Son de flumes tranquilles que mòstran de prèissa sonque vèrs lor font, en amont.
Pasmens, son de flumes sasonièrs. Pendent l’ivèrn, son gaireben secs e se reduson a de pèiras. Pendent l’estiu, totun, arriban la monson e los auragans: la pluèja sovent provòca d’inondacions e una erosion considerabla. Benlèu per aiçò l’energia idraulica de l’illa utiliza sovent l’engenhariá umana per contracarrar aquel fenomèn.
La populacion de Taiwan ten pas gaire d’espaci ont viure pr’amor d’aquel relèu. I a 23,5 milions d’abitants, çò qu’entraïna una de las densitats màgers del Mond. Lo 90% d’aquela populacion, pasmens, demòra sus la còsta oèst, e a l’èst i a gaireben pas degun.
Las grandas vilas taiwanesas son totas connectadas amb la nauta velocitat ferroviària. Al nòrd, i a la capitala, Taipei, centre politic de l’illa. Es traversada pel riu Tamsui e a son entorn tot es montanha. Taipei es coneguda per amassar de bastidas tras que modèrnas al costat de temples istorics plan polits. Lo màger gratacèl de l’illa es lo celèbre Taipei 101. Fòrça pròcha es Nòva Taipei. qu’encercla la capitala.
Al sud se tròba Taichung, una vila industriala e comerciala que foguèt lo primièr hub tecnologic e qu’es ara un dels pus importants de la planeta. Mai al sud encara, i a Tainan, la vila pus anciana de l’illa. A l’extrèm sud, i a Kaohsiung, una vila plan restacada amb lo comèrci portuari internacional.
Malgrat que, uèi, lo 95% de la populacion siá han (etnia majoritària chinesa), los indigènas autoctòns de l’illa forman lo 2,5% dels taiwaneses. Son 16 tribús reconegudas oficialament (los amis, los atayals o los paiwan, demest d’autres). La lor origina es austronesiana e encara an una prigonda relacion esperitala amb las vals e montanhas de l’interior de Taiwan.
La politica taiwanesa es fòrça ecologista dempuèi de decennis. La biodiversitat, situada entre un clima tropical e un clima subtropical, es remarcabla. La flòra es meravilhosa, amb mai de 4000 espècias de plantas vascularas desparièras. E lo 25% d’aquestas son endemicas.
En aval, lo clima es, mai que mai, tropical umid. Lèu arriban los bòsques de casses e de laurièrs. Entre 1500 e 2000 mètres d’altitud, la selva es tresmuda en conifèrs gigants amb de nèbla permanenta. Lo ciprès faus (Chamaecyparis formosensis), es, aicí, plan comun. Mai en naut encara, i a sonque de prats alpencs plan adaptats al freg e a la nèu.
La fauna de Taiwan es tanben fòrça divèrsa: de remarcar la preséncia de l’ors negre de Formosa (Ursus thibetanus formosanus), una espècia caracterizada per una linha en forma de V al pièch e que viu solament al mai prigond del bòsc central de l’illa.
D’autres mamifèrs de soslinhar son lo monard macaco de Taiwan, lo serau (un caprin de nauta montanha) e lo cèrvi sika, objècte de fòrça reïntroduccions recentas dins l’illa. Tanben es comun de trapar a Taiwan de faisans de Swinhoe e mikado, d’aucèls amb un plumatge estonant.
Fins a 9 pargues nacionals a Taiwan permeton de protegir totes aqueles tresaurs naturals. Lo mai conegut es lo Pargue Nacional de Taroko, un pargue amb una gòrja gigantassa del flume Liwu. Un decòr plan polit format per l’erosion de l’aiga a travèrs de milions d’ans que formèt de parets de ròca verticalas tras que nautas (mai de 800 m) e estonantas.
Lo pargue protegís dempuèi la còsta oceanica fins a de montanhas de 3400 mètres d’altitud. Lo cambiament de païsatges, doncas, es continú. Son famoses los santuaris de la Prima Etèrna, e plusors bauces situats a mai de 800 mètres subre la mar. Mas çò de pus estonant son los parpalhòls. De centenats d’espècias i vivon al costat d’aucèls e de plantas tropicalas que naisson sus de parets verticalas de ròca de tot tipe.
Per ansin, Taiwan apareis coma una illa plan dinamica. Es un luòc de rescontre de fenomèns radicals, coma los rius quora secs, quora fòrça rapids, de bòsques plan ancians e una densitat umana a l’oèst extraordinària. E tot aquò traversat pel Massís Central de Taiwan. Es una illa que s’amerita plan l’escais de Formosa (polida) sul continent asiatic. Malgrat lo passatge del temps.
Un article de Christian Andreu
Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.
Imatge principala: Kailing3/CC Mount Yu Shan
