LO MAÒRI

La renaissença de la lenga maòri (te reo Māori) a Aotearoa (Nòva Zelanda) es un fenomèn lingüistic plan estudiat sus tota la planeta. Pendent de decennis, aquesta lenga polinesiana demorèt près de l’escantiment juridic e social. Uèi, es lo simbòl mai aimat dels neozelandeses e es venguda una lenga de resisténcia nacionala.

Malgrat aquò, mentre que ten mai de prestigi institucional e pòt èsser de mai en mai escotada en public, los expèrts avisan que son emplec es tras que flac e que de recents cambiament politics son una granda amenaça pels sieus parlants. E lo maòri encara a per tòca de conquistar las carrièras e l’escòla.

De chifras istoricas

Segon lo darrièr estudi, lo nombre de maòris competent en aquela lenga arribèt a un recòrd istoric: 213 849 parlants. Aquò representa aperaquí lo 4,3% de la populacion totala de Nòva Zelanda e tanben una creissença del 15% a respècte de l’anterior estudi lingüistic sus aquela lenga.

Malgrat qu’aquò siá una creissença positiva, mai d’un analisi intèrne sociolingüistic demòstra que la realitat del maòri poiriá èsser lèu inquietanta. Tot es estat publicat dins lo rapòrt sus l’estat annadièr de la lenga de la Comission de la Lenga Maòri d’ongan 2026.

Segon aquel rapòrt, la lenga maòri seriá en situacion d’arrèst pr’amor que, e mai i aja ja un milion de maòris que s’identifican amb aquela lenga (e fòrça d’eles son joves) lo percentatge de parlants actius es demorat a l’entorn del 18,5% pendent lo darrièr decenni.

Los expèrts tanben avertisson que i a una pèrda de transmission de la lenga entre generacions e que l’ostal es lo luòc ont es mens parlada. Aital, lo vertadièr usatge del maòri creisseriá pas mas al contrari demesiriá cada an.

Uèi, lo maòri es tras que fòrt dins divèrsas vilas e regions de Nòva Zelanda, coma Gisborne, ont es parlat pel 16,9% de la populacion d’aquela vila, o encara a Northland, ont mai d’un 10% la parla. Dins de vilas coma Auckland o Wellington es plan utilizat al nivèl institucional mas pas gaire parlat.

Lo sistèma educatiu es estat lo grand motor de la renaissença lingüistica del maòri dempuèi los ans 1980. Alavetz, lo movement social dels Kōhanga Reo («nises de lenga») ne foguèt l’origina. Èran d’ostals de mainatges de las comunautats iwi e hapu. Qu’intravan en contacte amb de maorofòns. Lo modèl capitèt ben e lèu s’espandiguèt cap a l’ensenhament primari e segondari.

Foguèron puèi creadas las escòlas Kura Kaupapa Māori, ont tot èra ensenhat en maòri. Lèu, i aguèt mai de 28 000 escolans. En mai d’aquò, mai d’un 79,3% de las escòlas anglofònas an d’escolans que vòlon estudiar en maòri. Mas i a pas pro de mèstres per l’ensenhar. E doncas pas totas las escòlas pòdon ensenhar en maòri.

D’autre caire, encara i a uèi una lucha politica entre los que vòlon lo maòri coma lenga oficiala e los qu’o accèptan pas. Encara en 2026. Per astre, lo maòri es fòrça emplegat dins los mèdias e es tanben conegut pels nòus abitants de l’archipèla.

A la television, lo maòri es utilizat sus la cadena nacionala Whakaata Māori (abans Māori Television), amb de nòvas, de documentaris e d’autres programas en maòri. Tanben i a un ret de mai de 20 ràdios que l’emplegan jornadièrament. Son de ràdios pagadas per l’estat neozelandés.

Lo fenomèn de la capitada del maòri a l’escòla provoquèt que foguèsse demandat l’emplec del maòri dins de mèdias anglofòns. E de televisions nacionalas anglofònas començan e finisson lors programas en maòri. Es aital sus TVNZ o RNZ.

Per çò que tòca las plataformas digitalas musicalas, divèrsas iniciativas culturalas an entraïnat la creacion, pel primièr còp, de musica maòri. E la siá reüssida. I a uèi de milions de reproduccions de musica maòri en estriming, mai que mai, entre los joves, mas tanben dins de rets socials coma TikTok o Instagram.

Lo maòri es lenga oficiala de Nòva Zelanda dempuèi 1987. Totes los ministeris e agencias estatalas an de noms bilingües (per exemple, lo Ministeri d’Afars Intèrnes se ditz Te Tari Taiwhenua). E totes los panèls publics e tota la documentacion estatala administrativa son tanben bilingües.

Mas l’usatge del maòri pels maòris amb l’administracion encara es minoritari. Sonque dins de regions plan ruralas o dins d’actes oficials estatals es utilizat, e per la rèsta tot es en anglés. E s’òm o vòl poder far en maòri cal de reviraires.

L’actuala coalicion governamentala, en mai d’aquò, a priorizat la lenga anglesa, e las obligacions derivadas del Tractat de Waitangi (la lei que regula las relacions entre la corona anglesa e los maòris) an de mens en mens d’efièches dins los conselhs escolars. E aquò fa pojar l’inquietud pel maòri.

Dins lo camp de la justícia, es possible de s’exprimir en maòri. Mas cal tanben prevenir per que se cèrque de reviraires. E doncas lo procès s’alentís. Benlèu per aiçò foguèron creats los tribunals Rangatahi, especializats en problèmas de joves. Aquí lo maòri es plan utilizat, çò qu’a demesit la criminalitat entre las comunautats maòris.

La realitat sociolingüistica del maòri, doncas, es tras que complèxa a l’ora d’ara. I a mai de joves que jamai en Nòva Zelanda e aquò es una escasença excepcionala pel maòri . Es pas pus una lenga del passat al nivèl social e se cèrca d’aténher lo milion de maorofòns en 2040. Lo ritme es bon dins las escòlas e l’universitat, mas la lucha se deu intensificar a l’ostal. Cal poder tornar aver de parents que l’ensenhen e la parlen als mainatges. Si que non, poiriá subsistir coma una lenga plan respectada dins las ceremònias tribalas sens èsser jamai utilizada per carrièras. Lo temps o dirà.

La redaccion

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.