Canadà non ei solament un país gran. Ei un país gigantàs, eth dusau país mès gran dera planeta dempús de Russia. E non cau díder qu’era sua geografia e environament son fòrça, fòrça complèxi. Poirie èster dividit segontes diferents criteris en diuèrses regions geografiques o tanben peth nombre d’abitants de cada província (en Canadà es estats son nomenadi províncies). Nosati auem causit un òrdre segontes era aparicion deth Solei, d’èst a oèst.
En sòn extrem mès orientau, donques, Canadà començe on er ocean Atlantic trinque es ondades damb ua còsta damb centenars de milèrs d’annades. Tanben ei eth prumèr lòc on arribe eth Solei. Aguesta terra ei coneishuda damb eth nom de Tèrranaua e Labrador (Newfoundland and Labrador). Eth caractèr des sòns habitants qu’ei fòrt pr’amor qu’ei demorat mercat pera geografia. Plan ligada ar ocean e ua ecologia nordica extrèma. Tanben ei on començe eth continent american. En cas d’aguesta província ia dues granes regions geografiques dividides e separades per estrèt de Belle Isle.
Era isla de Tèrranaua ei nomentada pes sòns abitants coma The Rock (era arròca) pr’amor qu’ei un territòri de còstes plan trincades e copades, fiòrds e badies prigondes. Eth 90 % dera populacion de Tèrranaua demòre acíu, mès que mès, ena peninsula d’Avalon e era ciutat de St.John’s, ua des ciutats mès ancianes de tota America. Era region continentau de Labrador, d’un aute costat, ei situada en nòrd-oèst d’aguesta isla e ei un territòri sauvatge e gigant plen de montanhes. Era sua limita ei era província de Quebèc. Ei ua region sense practicament nat abitant. Es arrius aciu son bravi, es muntanhes ponchudes e eth bòsc boreau prigond prigond, pr’amor qu’arribe enquiara tundra nòordica e gaireben arrés i entre jamès.
Ua província damb mès d’ua tradicion
Es paisatges d’aguesta província donques son fòrça diferents. Tèrra Naua ei ua isla damb ua fòrta tradicion marinièra. Labrador, per contra, a coma esséncia èster encara aué ua termièra sauvatge on es leis naturaus son per desús des leis umanes e on es comunautats indigènes, coma es innu o es inuit an encara ua union istorica damb era tèrra que non toti es abitants d’ascendéncia europèa an.
Mès encara qu’en d’autes províncies canadenques, Tèrra Naua ei eth resultat de milions d’annades d’activitat tectonica, mès que mès, dera epòca dera darrèra glaciacion (qu’acabèc ara hè 11 000 annades). Eth pés deth glaç erosionèc eth relèu dera província en tot daurir vals e dempús dera retirada d’aguest, creèc fiords naturaus espectaclosi. Dilhèu pr’açò Tèrra Naua e Labrador ei ua des regions mès estonantes entà scientifics com es geològs. Milèrs de geològs donques s’i amassen cada anada entà trapar e descorbir es sues pèires e parets d’arròca pr’amor qu’ei un territòri excepcionau a nivèu geologic.
Non cau díder que tot aguest tresaur ecologic e scenic ei protegit damb espacis naturaus monumentaus. E, maugrat que n’i a mès, cau remarcar dus parcs que poirien èster considerats com es mès importants. Eth prumèr, Western Brook Pond, siguec declarat Patrimòni dera Umanitat dera UNESCO. Er aute ei Gros Morne. Western Brook Pond ei un espectacle naturau meravilhós. Eth sòn còr ei format per un ancian fiòrd glaciar que viec un lac d’aigua doça gaireben blosa. Ath torn i an parets d’arròca de gaireben 700 m de nautada. Gros Morne, per contra, ei singular pr’amor qu’a ua des zònes mès úniques de tota eth mon; es Tablelands.
Es Tablelands ei un paisatge desertic de color iranja e qu’ei fòrça diferent des tèrres propdanes. Es arròques, peridotites, an com origina es prigondors deth solèr e ei toxica entara majoritat de plantes. Ei pr’açò que non i pòt créisher nat planta. Ei un airau semblant ath solèr de Mart. Tablelands ei situat en extrem nòrd de Labrador e ei un des parcs naturaus mès luenhans dera província. Eth sòn nom en inuit que vò díder “luòc des esperits”. Non i a carretères ne camins e gaireben solament s’i pòt arribar per mar o aire. Eth relèu deth parc ei definit pes Montanhes Torngat, bères ues des mès nautes de Canadà. En dejós i a fiords damb glaç que formen un des paisatges mès dramàtics dera region.
Eth clima aciu ei fòrça dur e tanben praube. Era majoritat d’arbes formen eth bòsc boreuau damb avets neres (Picea mariana) e avets blanqui, que pòden suportar ben er iuèrn dera region. Ena còsta es arbes son fòrça mès petiti, coma era version locau des tuckamore. Mès ath nòrd començe era tondra. Aciu eth cima non permet eth creishement d’arbes e solament i traparam liquèn e arbilhons nans adaptats ath permafrost (eth solèr tostemps glaçat). Tanben i a zònes umides on crèishen plantes jarra (Sarracenia purpurea). Ei una planta carnivòra que desvolopèc huèlhes en forma de copa damb liquid laguens. Quan un insècte i entre ja non ne pòt gèsser.
Es cèstes de Tèrra Naua son, maugrat açò, plan riques en nutrients pr’amor des corrènts marins. Ei aciu on cada estiu se trapen centenars de balenes e daufins de tota era planeta. En aire i enes malls es reis son es ausèths marins. Ua des colònies mès granes deth mon de frairets atlantics (Fratercula arctica) demòre aciu. En interior es orinhaus son es animaus mès comuns. Sigueren introdusits ena region a començament deth sègle XXau entà poder caçar-los e aué an ua des densitats mès nautes de tota America deth nòrd. Non lonh i a caribós, ossi neres e vops. Mès ath nòrd, encara i a ossi polars, eth predator terrèstre mès gran deth mon.
Tèrra Naua e Labrador ei ua província condicionada e fòrça peth heired. Ei amiat peth corrènt marin der artic que segueish era còsta de Labrador tostemp. Es estius donques son fòrça cuèrts e heredi es iuèrns longui e nevadi. Justament, quan aguest corrènt marin artic trape aigües mès caudes deth Gòlf i a ua tustarrada termica que provòque broma fòrça densa. Era capitau, St. John’s, a eth títol de ciutat mès bromosa de tot Canadà. E açò tanben ei un senhau d’identitat des abitants de Tèrra naua e Labrador.
Atau, era geografia didec tostemps se com podien víuer es abitants dera província. Durant sègles era economia siguec basada en solament era pèsca. Era pèsca de bacalhà en Grand Banks, ua zona de pèsca des mès riques dera planeta. Açò siguec atau enquiar esfonzament ecologic deth madeish ena dècada des 90. Enquiara esa comunautats èren bastides ena còsta, isolats de tot eth mon: es outports, que solament auien ua badia entara protecion des sòns abitants.
Aué, totun, era economia ei basada ena mineria, maugrat qu’encara era pèsca ei fòrça importanta. Eth fèrre e es platafòrmes de petròli offshore son, a mès, d’un torisme de natura creishent ua des activitats economiques mès importantes dera província. Ua província modèrna mès tanben fòrça isolada peth sòn paisatge e clima, qu’encara aué, son plan sauvatges. Atau ei Tèrra Naua e Labrador.
Un article de Christian Andreu*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.
Imatge principau: Wikidedia11001/CC
