En extrèm sud d’America i a ua region estonanta pr’amor dera sua diuersitat geografica e climatica. Eth sòn nòm qu’ei Patagonia. Aué ei part d’Argentina, mès tanben de Chile, e ei ua giganta zòna damb montanhes glaçades, estèpes sens fin, fiòrds prigonds e tanben vents que crèen eth sòn ecopaisatge. Era Patagonia ei lonh d’èster un espaci isolat e luenhan, ei tanben un airau ric en biodiuersitat e adaptat as condicions mès dures e extrèmes on solament podem compréner era sua fauna e flòra a trauèrs deth releu, eth clima e era vida, amassa des de hè centenars de milèrs d’ans.
Era Patagonia aucupe ua granda part deth sud continentau american, des dera cadia des Andes enquiar ocean Atlantic. Geograficament se pòt dividir en dues granes zones ; en oèst i a montanhes e glaciars e en èst estèpes seques. Açò ei atau pr’amor der efècte orografic des Andes, qu’arrèsten era umitat der ocean e i a fòrça umitat en oèst mès er èst ei lèu un desèrt.
Ua cadia de montanhes gigantassa
Es Andes son era clau d’aguesta region. I a montanhes espectacloses com Cerro Fitz Roy o Cerro Torre, celèbres en tota la planeta pr’amor deth sòn relèu e paisatge dramatic. Es glaciars son tanben celèbres, com eth Perito Moreno, en Parc nacionau des Glaciars, pr’amor qu’ein un des pògui lòcs dera natura on es glaciars encara contunhen de créisher. Laguens i a es archius climatics de milèrs e milèrs d’annades a mès de fòrça aigua doça. Eth clima patagonic qu’ei extrèm. Un des mès extrèms dera planeta. En oèst er ocean provòque fòrça plòja e tanben nhèu. En èst, totun, eth clima ei més sec damb fòrça mès vent. Acíu es vents son nomenats pamperos pr’amor que pòden auer intensitats diferentes e crèen eth paisatge en tot erosionar es depaus.
Es temperatures tanben son fòrça diuèrses. Ena còsta eth clima ei mès suau mès en interior es temperatures son fòrça mès baishes ath long de tota era annada e es iuèrns son durs e es estius cuèrts. En èst era vegetacion a es graminies coma plantes mès regulares, ath costat de matolhs petiti adoptadi as vents fòrts e un solèr brica ric en nutrients. Son plantes que non crèishen guaire, mès que protegeishen tostemp era perda d’aigua.
En oèst, per contra, i a mès plòja e bòsqui de lenga e coihue, dus tipes d’arbe autoctòns. Es bòsqui acíu son fòrça mès umidi e tipics. Aguestes plantes an conquistat es vals mès tanben es ribes des arrius en tot profechar es microclimes. Era fauna dera Patagonia a adaptacions locaus fòrça importantas. I a mamifèrs coma eth guanaco, familha des lames, mès fòrça mès sauvatge. Tanben i a pumes, un des predators mès grani que i a ena region. Es arrianglos mòstren diferentes espècies ath costat d’auti tipi d’audèths carronhaires que tostemp susvelhen en cèu se i a bèth un animau mòrt.
Ena còsta i traparam tanben leons marins, audèths marins e pingüins de Magallanes o balènes. Er ocean que i a ath torn d’aquesta region terrèstra ei tanben fòrça ric en aliment e per açò era diuersitat animau e vegetau qu’ei susprenenta. Era causa non ei auta qu’eth corrènt d’Humboldt.
Er òme tanben arribèc ad aguesta zòna hè desenes de milèrs d’annades. Un des pòbles mès ancians deth lòc son es tehuelche, que s’adaptèren lèu ath clima. Totun, er òme blanc e es animals domestics an cambiat eth paisatge e tanben an provocat fòrça mès erosion deth solèr. Aué i a de mès en mès toristes pr’amor qu’eth paisatge ei estonant. Mès cau poder assegurar aguest torisme en parcs nacionaus coma Torre del Paine o encara Es Glaciars, on es ecosistèmes tanben son fòrça delicats.
Atau, era Patagonia poire demorar en nòsta memòria com un airau extrèm òc, mès tanben plen de vida e on eth clima e era vida tostemps marchèren amassa. Era geografia der airau ei beròia e complèxa, en tot demostrar qu’era natura tostemp s’adapte e evolucione jos era pression ambientau. E açò hè pensar qu’ei un paisatge mès dera planeta que cau tanben protegir e suenhar se volem conservar-lo.
Era Redaccion
