En aquesta epòca, quan començem a aver hred, qu’ei quan cau soviéner com estó la grana calor d’aquesta annada. Atau, los recòrds navèths de temperatura de 2024 provoquèn que milèrs d’espècias animaus patiguèssen de calor, ua calor extrèma qu’ei pas briga bona entà l’environament. En efèit, los cercaires que disen que la calor estó autan hauta que poiré provocar la fin de daubuas espècias e cambiar lo futur de la planeta.
En mai de 2024 en Chontalpa, en Mèxic, trobèn un prumèr monard cridaire mort. Mei tard ne trobèn autes. Lo darrèr qu’estó trobat pendent la fin deu mes de junh. Lo nombre totau de monards cridaires qu’estó de 64 individús que’s morín pr’amor de la hauta calor. En autes estats mexicans tanben trobèn dinc a près de 300 especimèns d’aquera espècia morts. E açò qu’ei grèu, plan grèu, pr’amor qu’ei dinc a ua tresena part de tota la populacion de monards cridaires mexicans (Alouatta palliata mexicana).
Adara se tròban pas guaire monards d’aquera espècia en l’estat mexican de Tabasco. La majoritat que’s morín pendent las darrèras èrsas de calor. Segon cercaires que publiquèn un recent estudi au numeric PNAS, l’espècia qu’ei en dangèr d’extincion totau pr’amor de la hauta temperatura estivau. Mes que tanben autas espècias animaus patín tanben aquera gigantesca calor e donc qu’ei tot l’ecosistèma regionau en dangèr.
Problèmas entà alendar
Segon los cercaires, aqueths monards que’s morín « pr’amor que los muscles podèvan pas mei e ne podèvan pas mei alendar, çò digó Américo Días, de l’Universitat de Veracruz. Que patín emorragias e necrosis aus paumons, lo ren, lo hitge e lo cervèth. La causa qu’estó ua èrsa de calor extrèma que demorè de dus a quate dias. Las plantas èran secas e i avèva pas mei aiga ».
Aquera èrsa de calor n’acabèt pas dab l’espècia, mes los biològs creden qu’adara i a un deute ecologic pr’amor que demorèn hèra individús joens vius shens los pairs. Solament los adultes se morín. Aquera generacion ei demorada shens pairs. E pas dengun ensenharà los joens com víver o se neurir au bòsc. L’estranci actuau de l’espècia qu’ei màger. E los cercaires pensan que, se i a mei èrsas de calor com aquera, quiò, l’espècia poiré dessaparéisser lèu.
L’an 2024 qu’estó un an de calor recòrd. Lo peissum, reptiles, anfibians, ausèths e mamifèrs que patín temperaturas òrras jamei patidas despuish l’an 1940. La chifra exacta d’espècias que patín plan aquera calor qu’ei de 5.368 espècias de vertebrats terrèstres. Qu’ei çò que los cercaires pensan que passè aquera annada après restacar mei de 33.000 espècias de la region dab la temperatura de 2024. L’estudi qu’estó publicat au numeric PNAS.
“Qu’avem un algoritme que preditz la frontèra termica de cada espècia, çò ajustè Josep Maria Serra, de l’Institut Botanic de Barcelona. Dinc adara los estudis desián : en l’an 2100 se debanarà aquò… mes adara dejà començan de confirmar çò que se debana adara, coma la fin deu glaç e los ors polars, o los campairòus qu’arrèstan lo còr deus anfibians. Mes l’algoritme permet véder qué li pòt passar a ua espècia dab certana temperatura ».
Segon lo grop d’animaus, los ectotèrmes de sang hreda que son los que patín mei : dinc a ua tresau part de tots los anfibians que patín plan aquera miaça. E dinc a un de cada quate reptiles. Lo bòsc umide e la savana tropicau qu’estón los environaments que plus patín e tanben enqüèra se èran en America meridionau o centrau, en Africa eqüatoriau e deu nòrd o en islas granas com Austràlia.
Los cercaires son alarmats doncas pr’amor que los monards cridaires demoran au bòsc, mes tanben pr’amor que lo lor territòri ei plan petit. Solament ne demoran en un 3% deu lor territòri originau. E aquò qu’entraina un dangèr gigantesc entà l’espècia. « Qu’an mensh refugis dens lo lor territòri, çò confirmè Mark Urban, biològ de l’Universitat de Connecticut. E hèra espècias començan dejà d’aver populacions mei e mei redusidas. Ne pòden pas huéger e i demoran de mensh en mensh gèns ».
Totun, Gerard Martínez de León, de l’Institut d’Ecología de l’Universitat de Bèrna, digó que los animaus que mei pateissen la calor son los invertebrats. Qué son la basa de tot ecosistèma. “Totas las espècias qu’an ua estrategia entà afrontar la calor. Mes adara tot ei plan rapide e i a condicions navèras, e las espècias n’an pas lo temps entà s’i adaptar ».
Segon aqueths cercaires, la calor provòca un deute ecologic. Ua sequèra ne pòt pas acabar dab los monards o autas espècias suu pic mes se aquò se repeteish un an e aute, l’extincion pòt arribar lèu. « La majoritat d’espècias uei demoran en territòris trincats per l’òmi. Aquò entraina l’extincion genetica finau de l’espècia tostemps, çò digó Martínez de Leon. Per exemple, après ua èrsa de calor las espècias ne’s pòden pas reprodusir plan. E se aquò contunha l’espècia dessapàreisserà lèu ».
La Redaccion
Aquest article suu Ràdio País: https://www.radiopais.fr/episode/557
