Malgrat que las primièras vilas e vilatges maias nasquèsson dins la selva d’America centrala fa mai de 2000 ans, la civilizacion maia se desvolopèt e aguèt una edat d’aur a l’epòca medievala, justament abans la fin de l’Edat Mejana a causa de l’arribada dels castelhans.
Aquela civilizacion foguèt la d’una comunautat de bastidors de piramidas, d’una religion e d’astronòms qu’estudièron scientificament lo temps pendent de sègles. La fin d’aquela civilizacion arribèt per Colomb, qu’en 1502 trapèt un pichon vaissèl maia en Honduras. Los marins li diguèron que la lor origina èra Maiam. Dempuèi alara, aquel mot nomenèt los abitants de Yucatán mas tanben totes aqueles que parlavan una lenga pròcha o semblabla.
Quora los castelhans i arribèron, la civilizacion maia èra devesida en pichons reialmes mas tanben i aviá de vilas abandonadas dins la selva dempuèi de sègles. Sola l’arqueologia dels sègles XIX e XX poguèt ofrir a l’istòria de l’umanitat çò que balhèt al Mond aquela estonanta cultura americana. La civilizacion maia s’espandís uèi sus las còstas de Mexic, de Guatemala e del Salvador, mai que mai. Aquò son mai de 325 000 km2 de selva de Yucatán mas tanben de tèrras nautas e de còsta de l’ocean Pacific. Segon los expèrts, las primièras rèstas arqueologicas maias confirmadas serián del sègle III.
Los maias visquèron en aquel airal durant de sègles en tot trabalhar la tèrra après èsser una nacion de caçaires-culheires. Totun, los teissuts e vestits de plumas poguèron pas resistir al passatge del temps e a l’umiditat de la selva. Sonque subrevisquèt l’art maia que foguèt bastit en pèira. En pèira o ceramica. A comptar aquel primièr moment, los maias espandiguèron lor influéncia dempuèi Yucatán fins a Honduras. L’origina d’aquel movement foguèt la vila de Peten. Lèu foguèron bastidas mai de 100 vilas dont Tikal e Uasactún, que foguèron plan importantas, mas tanben Bonampak, Palanque o Piedras Negras, en Copán.
De vilas amb de piramidas
Las vilas maias foguèron totjorn bastidas a l’entorn de piramidas o de centres religioses. Los palaisses èran bastits près dels temples e foguèron mai nauts que los autres ostals mas totjorn en dejós dels temples. Los ostals avián las cambras a l’entorn d’un pati e èran de fanga. Uèi, las vilas maias parlan de dirigents militars que tanben èran dirigents religioses amb de païsans e d’esclaus. Al sègle VII, los maias ja coneissián lo tabac. Es coneguda coma la classica “civilizacion maia”.
D’un autre biais, los maias cresián que lo temps èra un dieu. E sospechavan qu’èra un fenomèn ciclic e tanben infinit. La basa de lor aritmetica foguèt totjorn lo nombre 20. Tanben aguèron un simbòl semblable al nòstre zèro. Los maias utilizèron dos calendièrs. Lo primièr aviá 260 jorns e lo del Solelh 365 jorns. Lo primièr èra un calendièr ritual. Pels maias, lo dich “nombre long” èra un nombre que parlava de la creacion mitica de la lor societat e arribava a l’an 3113 abans lo Crist.
Las estelas de pèira èran quilhadas cada 20 ans e lo nombre long foguèt plan utilizat. Cada còp qu’una epòca o edat maia finissiá, lo temps tanben, pr’amor que los dieus getavan lo temps al luènh en cèrca d’un nòu temps. Justament a l’epòca classica maia los païsans coneissián lo cacau, lo milh, l’arbre del pan, divèrses tuberculs e fòrça frucha desparièra. Tanben coneissián los cans e los piòts, qu’èran d’animals domesticats dels maias.
Los maias foguèron de grands bastidors de piramidas. Las tecnicas utilizadas per bastir de piramidas, de temples e de palaisses foguèron creadas sonque per eles. Mas los maias, que daissèron de grandas òbras arquitectonicas estonantas, tanben foguèron mèstres a l’ora de fargar de joièls o estatuas.
Un dels traches principals dels maias coma civilizacion es que patissián una cèrta obsession del temps. Quilhèron de grandas estelas de pèira cada 20 ans près de fòrça bastidas. Las estelas an totjorn de datas escrichas sus la ròca. Aquò fa pensar que lo temps, pels maias, èra un concèpte tras qu’important. Aquela edat d’aur maia, dempuèi lo sègle VII e fins al sègle X, finiguèt lèu quora i aviá pas pus de datas escrichas sus la pèira a partir del sègle X. Es la fin del periòde classic. Uèi lo jorn, los cercaires sabon pas encara perqué la societat maia patiguèt aquel grèu declin politic, social e cultural.
Segon cèrts cercaires, aquò arribèt a causa d’una creissença demografica gigantassa o d’una classa dirigenta que cada an èra mai luènh dels besonhs dels païsans, valent a dire de la vida vidanta. Quora los castelhans i arribèron, cinc sègles après, los maias èran sonque una ombra de çò qu’èran estats. Mas uèi son encara una de las màgers civilizacions mesoamericanas de l’epòca medievala.
La Redaccion
Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.
Fotografia principala: jimg944/CC
