Era istòria dera Val d’Aran qu’ei plan ligada ara condicion de territòri de termièra. Ei ena part septentrionau des Pirenèus e era sua realitat geografica condicionèc durant sègles era sua politica, lengua e destin. Pendent era Guèrra deth Francés (1808-1814) Napoleon annexèc dirèctament era val , de dret e de hèt ar Empèri Francés ja en 1808.
Era envasion francesa comencèc en 1808 pr’amor dera vision iperrealista napoleonica der estat. Entara administracion francesa es termières de tot país non podien depénder d’ancians drets feudaus mès dera geografia física. Dempús de crotzar era frontièra, es engenhaires militars francesi remarquèren lèu era singularitat geografica aranesa; es sues aigües desbocauen en Atlantic e donques Aran qu’ère francesa.
Napoleon Bonaparte signèc ja en 1808 un decret d’annexion dirècta dera val. E era Val d’Aran siguec separada deth Principat de Catalonha e integrada ath departament dera Nauta Garona, damb cap-lòc Tolosa. Quate annades dempús eth mariscal Pierre Augereau dividic era rèsta de Catalonha en quate departaments franceses (gèr 1812), quan es aranesi ja hèie quate annades qu’èren ciutadans francesi.
Tota ua auta administracion
Lèu arribèren es prumèrs foncionaris imperiaus dempuèi Tolosa e Saint-Gaudens que cambièren tota era estructura administratiua qu’es aranesi auien auut des dera edat mejana. Siguec abolit eth dret tradicionau dera Val e implantat eth Còdi Civil de Napoleon. Mès açò tustet frontaument damb era estructura sociau aranesa, fondada sus er eiretatge des cases e era proprietat comunau dera terra.
Era administracion militara francesa exigic eth pagament d’impòstes extraordinàris en aur entà finançar es campanhes deth Treseau Còs dera Armada Imperiau. Totun, açò solament causèc mès dolor e refús ena populacion aranesa. Quan arribèc era conscripcion forçada, eth descontentament viec major. Peth prumèr viatge ena istòria dera Val d’Aran, es joeni aranesi èren obligadi a anar damb era armada francesa a lutar en Alemanha o encara Russia.
Era ocupacion francesa provoquèc ua prigonda fractura sociau en interior des pòbles dera Val d’Aran. Ua part dera borgesia ramadèra e comerciau de Vielha, Bossòst o Les collaborèc plan amb es francesi, en tot pensar qu’era abolicion des doanes obrie es pòrtes a un mercat major d’exportacion de husta, bèsties e lana sense aver de pagar impòstes.
Mès entàs classes populars ruraus, es francesi èren invasors atèus que solament volián destrusir era identitat tradicionau aranesa. Lèu s’organizèren grops de guerrièrs, es miquelets aranesi, que profechauen un coneishement perfecte dera topografia des Pirenèus entà lençar ataques contra es colomnes dera armada francesa que muntaven des de Comenge.
Era tòca principau qu’ère controlar es camins, mès que mès eth Pòrt dera Bonaigua, entà poder arrestar es òrdres imperiaus e empedir qu’es tròpes anèssen enquiath Palhars Sobeiran o Lhèida. En 1812 sometents catalans e guerrièrs aranesi lancèren ua ofensiva amassa entà sajar de recuperar eth control dera val. Era tòca mès importanta ère era fortalesa de Vielha, eth Castèth de Castièro, ara reformat e damb artilharia francesa.
Era luta siguec dura. Era responsa dera armada francesa tanben. Eth mariscal Louis-Gabriel Suchet, cap dera armada francesa ena region, ordenèc enviar era infantaria de linha des de Sent Gaudenç. Es aranesi, inferiors en nombre e sens artilharia pesada, se retirèren cap as bòsqui mès nauts. Aguesta posicion demorèc enquiara fin dera guèrra.
Ena prima de 1814 era armada francesa comencèc era evacuacion dera peninsula iberica. Damb eri i anauen es darrèrs foncionaris francesi que deishauen Vielha per darrèr viatge.
Quan retornèc Ferran VII, rei d’Espanha, era situacion cambièc. Era Val recuperèc eth sòn autogèrn medievau. Totun, e maugrat qu’es aranesi podèren conservar encara bères ues especificitats durant diuèrses decades, en 1834 arribèc eth Reiau Decret que suprimic eth Conselh Generau e integrèc era val ena província de Lhèida. Era estapa napoleonica ère acabada mès provoquèc cambis que formarien ua naua val; era Val d’Aran modèrna.
Un article de Christian Andreu*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.
Fotografia principala: Sapiéncia occitana/ChatGPT
