Era sèuva der amazones qu’ei, sense dobte, un des arrius mès importants de tota era planeta pr’amor des sues condicions ecologiques e ei urgent poder sauvar-la dera desforestacion abans que non sigue massa tard. Encara son 6 milions de quilomètres carrats damb un gigantàs bòsc tropicau qu’arribe a 8 païsi d’America deu Sud maugrat que Brasiu n’ei eth país que n’a mès.
Aguesta sèuva ei sovent nomentada eth paumon dera planeta pr’amor deth sòn ròtle vitau entara regulacion deth clima globau, pr’amor que chuque eth dioxid de carbòni e da neiridura sens fins a tota ua comunautat ecologica, des mès granes deth mon.
La sèuva der Amazones ei plan mès que vegetacion. Ei ua mescla d’ecosistèmes connectadi damb ua biodiuersitat susprenenta, ajudada peth releu, era vida terrèstra e aquatica. Era majoritat ei situada ath costat der arriu Amazònas que nèish en Andes peroans, e qu’arribe enquiar ocean Atlantic.
Er arriu ei eth sistèma fluviau mès gran dera planeta, pr’amor dera sua aigua ena madeisha e qu’ei vitau entà compréner era natura dera sèuva. Lo releu ei, mès que mès, plan, mès damb cèrta inclinacion vèrs la còsta. La topografia donques permet era creacion de zònes que se pòden inondar, lacs temporaus e petiti arrius lateraus que morissen pendent era fin dera sason umida.
Un clima caud e umit
Eth clima der Amazones ei caud e umit pendent tota era annada, damb temperatures que se pòden situar entre es 25ºC e 27ºC e ploja que pòt arribar a 2.000 mm annadèrs. Açò cree un airau ideau entara vegetacion dera sèuva. Es sasons umida e seca, totun, non son tan marcades com en airaus fòrça pròplèus.
Aguesta ei ua sèuva des mès riques que i a ena planeta. Es expèrts creden que i a milèrs d’espècies d’arbes e plantes qu’encara non sigueren estudiades pera sciéncia. E ei ua sèuva estructurada damb una canopia superiora, ua capa mejana e encara un airau apròp deth solèr, plan dens, damb comunautats animaus e vegetaus fòrça especializades estonantes.
Entre es arbes podèm trapar Hevea brasiliensis o cauchó, o Euterpe Oleracea o açaí, que da fòrça heruta. Aguestes plantes an ues relacions ecologiques plan complèxes e dan sosten entara fauna der airau. Mès que tanben son era casa de milions d’espècies animaus, invertebrats e grani mamifèrs e audèths de tota sòrta. Es arrius an peishi com eth piracurú, un des majors peishi d’aigua doça dera planeta, o encara es celèbres piranhes. Tanben i a diuèrses espècies de felins com eth jaguar e monards e audèths sense fin.
Se parlam de reptils, cau parlar dera anaconda, un des majors reptils deth mon o des tartugues d’aigua doça, que crien pendent tot er an. Era densitat d’espècies animaus e vegetaus en Amazònes ei clau entara estabilitat ecologica de tot eth continent american.
Era ret idrica der Amazones e es sòns afluents ei giganta. Mie aigua e nutrients entara vida. Pendent era sason de ploja, i a fòrça zònes damb bòsc que s’inonden e vien paluns temporaus, lòcs de cria clau enta peishi e d’autes espècies animaus.
Totun, e maugrat tot açò, er Amazones tanben pateish mès d’ua menaça. Era desforestacion ei ua des mès granes menaces que pòt patir aguesta sèuva. Pr’amor que son copats milèrs d’arbes cada dia entara agricultura, es animaus domestics o era mineria. E tot açò redusic eth bòsc en tot cambiar es nivèus de pollucion globau. Es cambis non son sonque locaus mès globaus, pr’amor que mens sèuva fa patir era region, que ja non pòt chucar tan dioxid de carbòni e donques hèr mès suau eth clima.
Tanben i a cèrts projèctes estataus d’infraestructures, com restanques e carretères que poirien cambiar eth cors naturau dera aigua e que poirien comportar explotacions de mineraus plan mès agressiues vèrs era fauna e flòra d’aguesta meravelhosa sèuva.
Pr’amor qu’era sèuva der Amazones ei ua òbra mèstra geografica. Ei un sistèma viu on releu, clima e aigua son tostemp amassa. Flòra e fauna son part dera madeisha ret de vida. E non se pòden separar. Compréner er Amazones ei tanben compréner es ecosistèmes d’aigua doça e tèrra, que trabalhen amassa entà crear vida d’ua manèra que jamès auiem abans imaginat.
Atau, era conservacion d’aguesta sèuva non ei solament un imperatiu ecologic internacionau mès tanben ua responsabilitat de toti es umans de tota era planeta. Cau donques ajudar a protegir aqueri bòsqui e arrius entà sauvar era vida de tota era planeta quan encara i a un cèrt equilibri (maugrat que menor qu’abans) entre era natura e era accion des umans. Non hè’c vò díder era fin dera vida ena Tèrra.
Era Redaccion
Fotografia principau: Andre Deak/CC
