Lo màger grop de monards que i a, uei, au continent asiatic, qu’ei lo grop deus langors e semnopitècs. Ne trobaram, sustot, en Asia meridionau, mes qualcunas d’aqueras espècias tanben demoran en Africa deu nòrd, e tanben en China. En totau, parlam de 20 espècias. Ad aquestas que’s pòden includir tanben los macacos, despartits en 15 espècias, 4 espècias de rinopitècs e 2 espècias de monards nasics.
Los langors que son, dilhèu, las espècias mei abondantas au bòsc asiatic. Mes tanben ne traparam en autes ecosistèmas, coma la montanha, e d’efèit, tanben a la hauta montanha. E qualcunas d’aquestas espècias enqüèra demoran au costat de vilatges umans. Que son mamifèrs, doncas, plan adaptats au lor environament e ne son pas jamei atacats peus umans pr’amor que son considerats animaus sacrats.
La majoritat d’espècias de semnopitèc e de langor que’s neureishen de huelhas, hruta, nòtzes, brancas e flors. Quasi jamei beven aiga, pr’amor qu’aquesta ei tostemps dens la lor neuritud. La principau miaça que pateishen uei aqueras espècias de monards ei la pèrta de l’abitat.
Mairs generosas
Un exèmple d’adaptacion son las hémias d’aguestas espècias, que, shens estar mairs, tanben neureishen los monards joens. Que pòden aquò har pendent òras dab diferents monards. E que balhan la lor lèit aus plus joens maugrat que son pas los sòns hius, e solament quan la mair ei pas dab lo joen. Totun, se la mair ei pròcha, que’s hèn enlà e ne suenhan pas mei los monards joens.
Vertat qu’ei que i a macacos en Africa, mes tanben n’i a au Pròche Orient e en Asia. Que demoran en abitats plan divèrs e aquò includeish forèsts tropicaus, paluns e mangròvas e tanben bastidas umanas coma ostaus e temples de pèira abandonats. Mei d’ua espècia de macaco, coma lo celèbre macaco japonés, pòt subervíver en regions plan hredas dab nèu, en tot se neurir de solament arraïtzes e saba deus arbos, un hèit extraordinàri.
Ua de las espècias mei curiosas, estudiadas e uei celèbras de monards asiatics que son los macacos que’s neureishen de crancs. Ne minjan pas solament crancs pr’amor que tanben minjan insèctes, petits animaus, ueus, hruta e huelhas, mes cada ser devaran deus arbos entà caçar crancs au costat de las mangròvas.
Los rinopitècs, per contra, que son espècias de monards qu’an un mòrre cuèrt mes gran e redon. Las lors braças que son robustas e hòrtas e quasi autan longas coma las patas. Que demoran au bòsc tropicau de bambó en China, Tibet e Asia deu sud-èst e tanben a las regions dab hautas montanhas. Dus d’aqueras espècias de rinopitèc que son, uei, a man de s’escandir, pr’amor que solament ne demoran mensh de qualcunes centenars d’individús e pro.
Autas espècias de monard asiatic qu’an lo mòrre gran, que tomba sus la bòca. Las hémias an lo mòrre mendre, mes pas los mascles. Que son monards plan rares e que demoran dejà solament en zònas isoladas. Dus d’aqueras espècias que son lo monard morrut de Bornèo e lo monard dab còa de pòrc de Mentawai, a l’isla de Sumatra.
L’abitat mei estimat per aqueth tipe d’espècias de monard que son los paluns e la mangròva, abitats plan pròches a la còsta oceanica. Acerà que’s neureishen de huelhas de mangròva e hruta locau, com la pedada. Que son monards dab caracteristicas biologicas unencas e plan estonantas, pr’amor que pòden nadar e tanben sautar a l’aiga des de 15 mètres de hautor.
Mes la lor neuritud qu’ei paubra en aliment e donc an de besonh minjar hòrt mei temps que d’autas espècias de monard. Que son monards plan celèbres pr’amor qu’aprés minjar quasi la mieitat de lor pés, que pòt estar situat entre 15 e 20 quilogramas, las huelhas demoran òras a estar dissòltas. Un hèt estonant vertat ?
La Redaccion
Fotografia principau: Bernard Gagnon/CC
