Car (230-283) foguèt un emperaire roman que nasquèt dins la vila uèi occitana de Narbona e moriguèt a Ctesifont. Foguèt lo successor de Pròbe, e puèi los emperaires que venguèron après el foguèron Numerian e Carin. La siá proclamacion coma emperaire aguèt luòc pr’amor qu’aital o faguèron las siás tropas après l’assassinat de l’emperaire Pròbe.
Lèu nomenèt los dos filhs qu’aviá, Numerian e Carin, coma cesars en cas que se passèsse quicòm. Se sap pas gaire cossí moriguèt mas semblariá qu’un lamp aguèsse atench la siá tenda pendent una campanha contra los pèrsas sassanidas. Aquò obliguèt l’armada romana de se retirar. Los sieus filhs foguèron lèu-lèu nomenats emperaires.
Un emperaire fòrça gris
Segon la majoritat dels istorians, Car foguèt pas brica un emperaire roman original. N’avèm solament un pauc d’informacion pr’amor de l’Istòria Augusta que parla de las siás naissença e enfança. Pasmens, fòrça detalhs biografics de l’emperaire Car foguèron al sègle XX considerats coma inventats.
Totun, la siá epòca demorèt marcada pr’amor de dos faches que se produguèron quand Car èra al poder: la siá origina narbonesa, que trenquèt una sèria d’emperaires dIlíria, e la siá campanha contra l’empèri persan sassanida, los piègers enemics de l’Empèri Roman. Car foguèt nomenat d’efièch perque l’armada voliá conquistar Ctesifont, la capitala dels pèrsas, e aital se venjar de desfachas anterioras. La siá mòrt jos la tenda de l’armada encara es un mistèri.
Malgrat que los dos filhs de Car, Carin e Numerian, foguèsson coronats emperaires après la siá mòrt, e que la siá figura venguèsse pauc apuèi divina, semblariá que qualque emperaire posterior la volguèt pas remembrar e ordenèt d’esfaçar lo sieu nom de qualques inscripcions onorificas.
A l’epòca, l’Empèri Roman patissiá una grèva crisi militara (barbars, sassanidas, etc. ). En 260, lo quite emperaire Valerian foguèt capturat pels pèrsas. L’emperaire que precediguèt Car, Pròbe, foguèt assassinat pels sieus pròpris soldats en Panònia.
L’epigrafia e la numismatica ajudèron mai a conéisser Car que non pas la quita Istòria Augusta. Per aiçò podèm imaginar un pauc com foguèt la siá istòria abans e durant l’empèri. I a fins a 45 inscripcions que parlan d’el. Es aital que los istorians descobriguèron qu’èra ja vengut emperaire en l’an 280 o 282.
Segon l’istorian Joan Malalas, Car moriguèt amb sos 60 ans aperaquí en 222. Es un autre istorian, Joan Zonaras, que soslinhèt l’origina narbonesa de Car. Segon l’Istòria Augusta, seriá nascut a Roma. Mas l’italian Meloni confirmèt la siá origina geografica.
Abans l’an 282, es prefècte en Rètia e Norica. Un escrich afirma que foguèt nomenat procònsol en Cilícia mas sembla que seriá de la man del meteis Car e que seriá doncas una invencion. Foguèt proclamat emperaire per l’armada quand encara èra en Rètia. Puèi, envièt los filhs a Roma per confirmar l’eveniment, mas el seriá demorat sol en Rètia car se fisava pas de degun a Roma.
Uèi es pas encara clar se Car ordenèt la mòrt de Pròbe. Los filhs foguèron lèu nomenats cesars. L’epigrafia o confirma. En 283, foguèron celebrats los Jòcs a Roma e los d’aquel an venguèron celèbres. Car ordenèt lèu tanben la defensa de Gàllia al sieu filh Carin. Lo quite Car se n’anèt dins una campanha contra los sarmatas. Quand los sassanidas ataquèron, Car ordenèt de respostar. Aquela primièra campanha de Car contra los pèrsas capitèt plan pr’amor que Car poguèt conquistar tanben Ctesifont, la capitala pèrsa.
Quand los persans volguèron contratacar, Car moriguèt en campanha miitara per de rasons desconegudas o almens misteriosas. Pasmens, Car èra malaut jos la siá tenda e foguèt trobat mòrt après un auratge. Aquò fa pensar que moriguèt d’una malautiá e pas folzejat.
Carin e Numerian venguèron lèu nomenats emperaires. Numerian moriguèt quand èra en campanha en Tràcia en 284. Lo sieu fraire Carin demorèt encara una annada de mai coma emperaire abans d’èsser assassinat el tanben per un tribun que se voliá venjar d’una relacion amorosa entre Carin e la siá femna.
La Redaccion
Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.
