Las illas aleutianas es una de las frontièras pus extrèmas de la planeta. Es un archipèla formada per mai de 300 illas volcanicas, situadas en estat d’Alaska. S’espandisson al long de mai de 1.900 quilomètres tre America e Russia. Tanben desseparan l’aiga suau del Pacific nòrd e l’aiga glaçada de la mar de Bering. Son d’illas plan isoladas, estudiadas fa ans pr’amor de la tectonica de placas.
La majoritat d’aquestas illas nasquèt del chòc tre doas placas tectonicas. Fan partida del nomenat Cercle de Fuòc del Pacific: la conseqüéncia dirècta de la pression de la placa pacifica que entra jos la placa nòrd-americana. Una pression que lença de lava en l’ocean prigond e que provoquèt la naissença d’un arc volcanic insular estonant.
Las Aleutianas an fins a 57 volcans e 27 d’aquestes son encara actius. Lo Shishaldin (Unimak) arriba fins als 2.857 mètres de nautor. L’activitat sismica es permanenta e la còsta pòt cambiar en sonque qualcunas oras. Tot acompanhat de terratrèms e tsunamis. La conseqüéncia es una relèu trincat amb de bauçes, cap replanat e vals glaciaras prigondas.
Un clima plan complèx
Lo clima d’aquestas illas foguèt totjorn condicionat per dos grands sistèmas idrics e atmosferics plan desparièrs. Pr’açò i a vents ciclonics permanents (los williwaws), força pluèja e nivòls pertot pendent tot l’an. Benlèu pr’açò i a pas gaire forèsts en aquestas illas. Lo paisatge majoritàri son la tondra e los prats subartics. I a fòrça liquèn e falguièras, coma la falguièra de las Aleutianas (Polystichum aleuticum), espècia endemica e plan menaçada. Lo sòl es paure e la vegetacion plan basssa pr’amor de la fauta de lutz. La fauna de las Aleutinas tanben es plan isolada. I a pichons rosegaires, renards e qualcun ors polar apròp del continent. Mas la mar al torn de las illas a una biodiversitat excepcionala.
Milions d’ausèls an conquistat lo cèl; guilhèmots, albatros de Laysan e mascarets bastisson cada an milièrs de nins a las ròcas verticalas de la còsta. A la mar i a loiras marinas (Enhydra lutris) e lor pèl foguèt exportada al sègle XVIII. Uèi son protegits, eles e los leons marins d’Steller (Eumetopias jubatus) aital coma divèrsas espècias de fòcas. De balenas pichonas, blavas e òrcas nedan en d’aigas pus prigondas. Uèi gaireben tot l’archipèla e es dins lo Refugi Nacional de Vida Salvatge Marina d’Alaska.
Los primièrs umans que i arribèron son coneguts coma unangan, que colonizèron aquestas illas ara fa 9.000 ans. Desvolopèron lo baidarka (un caiac fach de pèl de fòca e plan idrodinamic) e aital poguèron las conquistar. Quora los russes arribèron a las Aleutianas en 1741 i aguèt una grèva crisi demografica. L’explotacion russa sus los unangan amb de trabalhs forçats provoquèt un sens fins de malautiás e la reduccion de mai d’un 80% de la populacion originala de las illas. D’illas que foguèron compradas per Estats Units en 1867.
Uèi i a mai de 8.000 abitants a las Aleutianas. La capitala de facto es Unalaska amb Ducth Harbor. La màger activitat economica de las illas es aicí una granda indústria de peissum e fruches de mar. Dutch Harbor, d’efièch, es un dels primièrs pòrts estatsunitencs en exportacions de cranc reial e gòts d’Alaska. Uèi i a pas pus unangans mas indigènas, blancs europèus e trabalhaires asiatics.
Quand l’armada estatsunitenca arribèt a las illas en 1942 per atacar Japon, los soldats patiguèron una crisi psicologica grèva per la fauta d’arbres. Foguèron plantats milièrs de pins ròis e avets e foguèt creat lo Bòsc Nacional d’Adak. Pasmens, de vents de mai de 100 quilomètres l’ora auciguèron la majoritat dels arbres en pauc temps.
Uèi sonque demòran 33 arbres plan basses. Que forman part del Bosc Nacional mai pichon d’Estats Units. Es una tèrra doncas singulara, ont la dinamica terrèstra es pas encara estada domesticada. Forman part d’una planeta viva e en cambiament. Amb de limitas biologicas claras. Malgrat los nívols permanents. Una tèrra que foguèt conquistada per de caçaires de balènas e qu’encara lucha uèi cada jorn se vòl subreviure en un país amb una natura tras que salvatja.
Un article de Christian Andreu*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.
Imatge principau: Paxson Woelber/CC
