LO ROMANCH UÈI

Soïssa amaga una de las lengas mai singularas del continent : lo romanch (rumantsch). La lenga, descendenta dirècta del latin vulgar que parlavan los soldats e los mercaders de l’Empèri Roman a la província de Recia (sègle I aC), s’es mantenguda viva encara uèi als Alps soïsses. Uèi, lo romanch gaudís d’una reconeissença institucionala que d’autras comunautats lingüisticas envejarián. Es, dempuèi 1938, la quatrena lenga nacionala de Soïssa e, dempuèi 1996, una de las quatre lengas oficialas. Malgrat aquò, que la lenga es plan protegida, patís una pèrda demografica menaçanta.

Las donadas de l’Ofici Federal d’Estatistica de Soïssa mòstran un recuòl continú : uèi, sonque aperaquí lo 0,5 % de la populacion totala soïssa declara lo romanch coma la siá lenga. Aquò son tre 40.000 e 60.000 parlaires. En 1910 èran l’1,1%. La lenga se concentra gaireben exclusivament al canton dels Grisons (Graubünden), lo territòri mai oriental, vast e montanhós de Soïssa. Als  Grisons, un canton oficialament trilingüe (alemand, italian e romanch), los parlaires de romanch representan sonque lo 15 % de la populacion. Lors principals nuclèus son las regions de Surselva e de Bassa Engadina.

Los parlaires de romanch son bilingües al 100 % e parlan plan lo soís alemand (Schwiizerdütsch) o l’alemand estandard. Prèp del 40% dels parlaires demòran en defòra de lor territori istoric. Mas de milièrs de joves emigran cap a Zuric o Berna en tot cercar un trabalh. E aquò tanben entraïnèt un trincament generacional de la transmission de la lenga. Lo sistèma educatiu dels Grisons es un exemple de respècte de la volontat locala, mas tanben un factor de flaquesa estructurala. A la diferéncia de d’autres sistèmas centralizats, a Soïssa la competéncia escolara aparten a las comunautats municipalas (Gemeinden) e cada comuna causís la siá lenga oficiala e veiculara d’instruccion.

Immersion locala

Aital, en de zònas ont lo romanch es majoritari, las escòlas mairalas e primàrias foncionan sonque en romanch (immersion), puèi arriba l’alemand a partir dels 7 ans. Se a la comuna la pression de l’alemand es mai fòrta, s’aplican de modèls bilingües. Lo grand debat es en la natura meteissa de la lenga. Lo romanch es pas un blòc compacte : son istoricament cinc grandas varietats regionalas escrichas (los idioms) : sursilvan, sutselvan, surmeiran, puter e lvallader. Cadun dialecte a la siá pròpria tradicion literària, gramatica e diccionaris.

Per resòlvre aquò, en 1982 foguèt creat lo Rumantsch Grischun (RG), una varietat estandard artificiala per l’administracion. Quand lo govèrn cantonal assagèt de l’impausar a las escòlas a partir de l’an 2000, trobèt una resisténcia ferotja de las comunautats localas, defensoras de lors dialèctes. Fòrça familhas rebutèron los libres, argumentant que cap d’enfant parlava aquela lenga. Uèi, los manuals escolars devon d’èsser editats en sièis versions diferentas (los cinc dialèctes mai l’estandard), un esfòrç pedagogic e financièr plan naut.

Entitats coma Lia Rumantscha an dubèrt de frontièras novèlas en lançant d’iniciativas coma lo projècte de « Rumantsch a distanza » (romanch a distància) pel cors escolar 2024/2025. Aquel programa ibride (en linha e presencial) vòl garantir que los joves de la diaspora o de comunas germanofònas pòscan contunhar d’aprene la lenga a l’escòla. Per çò que tòca als mèdias, lo romanch a una preséncia de servici public digna d’elògi, gerida a travèrs de la Corporacion Soïssa de Radiodifusion (SSR-SRG). Lo principal actor n’es la Radio e Televisiun Rumantscha (RTR), de Coira (Chur).

La RTR produtz contenguts radiofonics vint-e-quatre oras sus vint-e-quatre e d’emissions televisadas d’informacion (lo jornal televisat Telesguard) difusadas sus la ret nacionala amb de sostítols en alemand. Aquelas emissions son plan importantas per la normalizacion de la lenga, en pr’amor qu’aufrisson d’espacis de debat politic, retransmissions culturalas e musica contemporanèa ont totes emplegan amb fiertat lors dialèctes. A la premsa escricha, la situacion es desparièra. I a un jornal istoric que publica en aquesta lenga,  La Quotidiana, que depend d’agéncias coma l’Agentura da Novitads Rumantscha. Pasmens, l’ecosistèma numeric compta amb de revistas jovas coma Punts e d’autres numerics.

Al nivèl institucional, a l’escala federala, la Constitucion soïssa establís que los ciutadans an lo drech de s’adreiçar al govèrn en romanch. Pasmens,  Soïssa utiliza lo romanch sonque en correspondéncia oficiala e declaracions solemnas ; las leis e los tèxtes oficials estatals son pas sistematicament revirats. Al canton dels Grisons lo romanch atenh son estatut practic mai naut. Es oficial als tribunals, las leis cantonalas son publicadas en aquesta lenga e la senhalizacion dels vilatges alpins es exclusivament bilingüa o en romanch. Lo principal problèma de l’administracion es la manca cronica de reviradors e foncionaris capables de respondre en las cinc varietats regionalas.

Se ben l’extincion tecnica del romanch poiriá arribar a long terme, i a una forta resistència identitària al sègle XXI. L’UNESCO vòl classificar lo romanch coma una lenga « en perilh d’extincion », sustot de certs dialèctes, coma lo sutselvan, uèi parlat per sonque centenars de parlaires e pro. Lo principal risc proven doncas de la pression economica e demografica. L’arribada contunha de parlaires d’alemand que crompan de residéncias als Alps e lo torisme massiu diluïsson lo pes del romanch als vilatges. Malgrat aquò, i a de motius d’espèr pr’amor de cèrts eveniments.

La setmana del romanch (Emna Rumantscha) es una iniciativa lançada pel Ministèri dels Afars Estrangièrs de Soïssa e la Lia Rumantscha per far conéisser la lenga a las ambaissadas e delegacions del mond entièr. E força immigrants (portugueses) recebon de corses de romanch e s’integran a las comunautats mai que non a travèrs de l’alemand. Lo romanch desapareisserà pas deman. A lo sosten d’un Estat que vòl lo multilingüisme. Cal, totun que lo romanch cesse d’èsser una lenga d’usatge folcloric e venga mai dinàmica sus internet, l’escòla e carrièras.

Una lenga romanica

Lo romanch es una lenga indoeuropèa qu’apertèn a las lengas romanicas (o neolatinas). Mai encara, es dins lo sosgrop de lengas retoromanicas — una sosfamilha que parteja amb lo ladin e lo friolan, parlats al nòrd d’Itàlia. L’origina es de l’an 15 aC.  quand l’Empèri Roman, jos August, conquistèt los Alps istorics e fondèt la província de Recia. Lo latin vulgar parlat pels soldats, legionaris e mercaders romans s’impausèt sus las lengas de las populacions autoctònas celtas e reticas de la region.

Amb la casuda de l’Empèri e l’arribada dels pòbles germanics, aquel latin singular demorèt completament isolat a las valadas barradas, e aguèt una evolucion fonetica luènha de grandas influéncias culturalas romanas. Per aquò, uèi es classificada coma una lenga plan conservatritz, que manten de formas gramaticalas e d’arcaismes lexicals del latin despareguts en d’autras lengas romanicas coma lo francès o l’italian.

La Redaccion

Imatge principala: CLAUDIO VOSTI/CC