La qüestion sus l’origina reala d’una granda vila coma Nòva York a una responsa plan singulara, pr’amor que çò qu’uèi es la vila estatsunitenca de Nòva York aguèt pas una origina anglesa mas olandesa. E òc, aquela vila, al sègle XVIIn, foguèt creada e bastida pels olandeses. E demorèt aital pendent mai de 40 ans abans de venir Nòva York, un còp conquistada per Anglatèrra.
Aital, Nòva York se nomenèt pel primièr còp Nieuw Amsterdam e foguèt una colonia olandesa a l’illa de Manhattan pendent las primièras decadas de la siá formacion. D’efièch, foguèt la capitala d’un territòri màger que los olandeses avián al torn de la vila ; New Netherland o Nòva Olanda. La siá origina foguèt un fòrt bastit al sud de l’illa de Manhattan, qu’aviá coma tòca èsser la referéncia del comèrçi entre d’olandeses e las tribús indigènas de la region, mai que mai lo comèrci de pèls.
Aquel comèrci foguèt contrarotlat per la Companhiá Occidentala de las Índias Olandesas al flume Hudson. En 1624, malgrat que lo fòrt foguèt bastit plan abans, venguèt una província mai de la Republica Olandesa e foguèt nomenada oficialamanet capitala de Nòva Olanda en 1625. Pas gaire après recebèt lo títol de vila (1653).
La creissença de Nòva Amsterdam
Nòva Amsterdam ja aviá mai de 2.000 abitants en l’an 1655, dont la majoriá (aperaquí 1.500) demoravan a l’illa de Manhattan e dins lo fòrt. En 1664, quora foguèt atacada e conquistada pels angleses ja aviá mai de 9.000 abitants.
En aquel an, 1664, los angleses, en guèrra tornarmai amb Olanda, ataquèron e desbarquèron en Manhattan e comencèron lo sètge de Nòva Amsterdam. Los olandeses de la vila assagèron de resistir mas sens cap d’ajuda exteriora acceptèron la rendicion. Lèu lo nòm de la vila foguèt cambiat a Nòva York (per aunorar lo duc de York anglés).
Lo territòri encara seriá scenàri de lucha entre d’olandeses e angleses almens fins a l’an 1667, quand Olanda acceptèt a travèrs de la Patz de Breda que l’illa de Manhattan seriá anglesa. Per poder aquò far los angleses se retirèron de la sieuna colonia situada en America meridionala, Surinam, e la balhèron a los olandeses. Tanben balhèron oficialament en aquel tractat l’illa de Run als olandeses.
Los indigènas de la region nomenavan alara a Nòva Amsterdam Manhattoe. La pichona vila arribava pas mai enlà de çò qu’uèi es la carrièra de Wall Street. Plan abans de l’arribada dels angleses recebèt lo nòm de Nòva Angoleime de la man de l’explorador italian Giovanni da Verrazzano, que voliá aunorar lo sieu mecènas, lo rei francés Francesc Ir, que tanben èra duc d’Angoleime.
Los olandeses, totun, arribarián pas fins a l’an 1609. L’explorador olandés Henry Hudson i arribèt amb lo batèl Halve Maen, enviat pel Prince d’Orange. Hudson nomenèt lo flume Hudson amb lo nòm de flume Maurici. Contunhèt l’exploracion del territòri a la cerca del Passatge del Nòrd-Oèst, jamai trobat. Mas tornèt en tot menar de notícias sus la granda quantitat de vibres que i aviá en la region, e confirmèt que lo comèrçi de pèl de vibre e d’autres mamifèrs d’aquela region poirián balhar fòrça d’argent als olandeses. La decada de 1610 ja comencèt amb un fum d’olandeses que dintravan a l’interior american a la caça de vibres.
La pèl de vibre èra plan valorada a l’Euròpa de l’epòca. Los exploradors olandeses Adriaen Block e Hendrick Christiaensen realizèron divèrses viatges d’exploracion en 1611, 1612, 1613 e 1614, e tota la region foguèt estudiada amb de mapas. Quora ja avián explorat tot çò qu’après seriá la colonia olandesa de Nòva Amsterdam li balhèron lo nòm oficial de Nòva Olanda. A mai de Nòva Amsterdam, tanben i avián d’autras pichonas vilas e fòrts coma Fòrt Orange, que puèi seriá la vila d’Albany.
L’explorador castilhan Juan Rodriguez es lo nòm del primièr abitant conegut de çò que puèi seriá Nòva York. Arribèt a Manhattan en 1613 e comencèt lèu a comerciar amb de pèls de vibre. En 1624 venguèt Nòva Amsterdam e en 1664 Nòva York. Seriá pas fins a l’epòca estatsunitenca, dempuèi 1776, quan la vila vendriá una de las màgers vilas americanas pr’amor que, ja en 1830, auriá mai de 2 milions d’abitants e uèi n’a mai de 20 milions.
La Redaccion
