Vielha qu’ei eth capdau dera Val d’Aran. Tanben ei capdau deth municipi de Vielha e Mijaran e eth terçon de Castièro. Eth municipi se creèc en 1970 damb era amassada de Vielha, Arròs e Vila, Betlan, Escunhau, Gausac e Vilac. Eth sòn nòm que vò díder Vila Vielha, eth nòm balhat en epòques passades as ciutats mès ancianes e diferentes de castèths mès modèrns.
Era sua situacion geografica ena madeisha Val d’Aran ei fòrça centrau e ei situada a 980 mètres de nautada, on se trapen es rius Garona e Nere. Ei ben comunicada damb Eth Pònt de Rei e er estat francés mès tanben damb Salardú, eth Pòrt dera Bonaigua e era comarca catalana de Pallars Sobirà per carretera.
Vielha auie en 2014 4.000 abitants (en 1960 encara n’auie solament 1063). Se hè fòrça temps eth sòn nuclèu ère situat en Eth Cap dera Vila, a costat e costat der riu Nere, cresquec enquiar èst e er oèst. Dempús era sua creishença seguic eth patron dera especulacion e era majoritat de cases sigueren bastides prèp des carretères.
Ua des indústries mès importantes ei era Centrau Idroelectrica de Vielha, que comencèc en 1929 e balhar lutz ara ciutat e encara a mès pòbles dera Val. Destaquen coma edificis istorics era Glèsia de Sant Miquèu, eth Musèu dera Val d’Aran, era Fabrica dera Lan, e diuèrsi palais prèp der riu Nere com Çò de Rodés, Çò de Fedusa o encara Çò de Burgarol.
Ua istòria longa
Vielha ei eth dusau municipi mès espandit dera Val d’Aran pr’amor d’aquera amassada administratiua dera decada de 1970. Aué ei fòrça visitada peth torisme pendent tot er an mès sustot en iuèrn pr’amor deth torisme de nhèu. Tanben a agricultura (truhes e segle) e buèus, chivaus e oelhes maugrat qu’es darrères annades i a mens e mens especimèns.
Era sua istòria ei fòrça longa, e non a gelosia d’autes ciutats propdanes tanben istoriques pr’amor que se pense que ja existie pendent era epòca des romans (Vetula). Pendent era Edat Medievau siguec eth centre des reunions diplomatiques que i auèren entre es francesi (qu’auien ocupat era Val) e es catalans entre 1298 e 1313, que siguec quan ingressèc de manèra oficiau ena Corona catalana e aragonesa.
En 1344 era val siguec envasida pera armada de Jacme IIIn de Malhòrca e encara en 1473 siguec envasida pera armada derh comte occitan d’Armanhac. Pendent era Guèrra de Separacion Catalana (1640-1652) siguec ocupada per ua armada castelhana que i demorèc enquia 1643 quan arribèc era armada catalana. Totun, era populacion patic alara ua grèva repression que solament acabarie damb era mòrt de mès dera mitat des abitants dera vila, e tanben siguec cremada.
Pendent es sègles XVIIIau e XIXau tanbe patic fòrça coma ciutat de frontièra. En 1707 es espanhòus fusilhèren fòrça aranesi austriacistes en Plan d’Es Horques e en 1810 siguec annexada ar estat francés per Napoleon. Dempús de subervíuer es guèrres carlines encara siguec conquistada pera armada fascista franquista en 1938 e en 1944 temporaument pes maquis o guerrilhèrs republicans.
Ena actualitat es sues hèstes majors son era Hèsta d’Aran (17 junh), Sant Joan (23 de junh), Aran per sa lengua (en junhsega) e era Hèsta Major (seteme). Mès se i a ua caracteristica principau que pòt definir aué Vielha ei era sua beutat pr’amor dera granesa arquitectonica des sues cases, es sòns carrèrs e era atmosfèra de patz e tranquillitat que i podèm trapar tostemp. A mès dera simpatia des sòns abitants occitans que vos balharàn un « Adiu » damb eth còr, maugrat que non parletz aranés, era lengua tradicionau dera val e qu’aué tanben ei oficiau en tot Catalonha.
Un article de Christian Andreu*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.
Fotografia principau: Isidre Blanc
