ERA MAJESTUOSA ANDROMÈDA
Era galàxia Andromèda ei situada a 2,5 milions d’annades lutz dera Tèrra. Era sua forma ei angular. Es cercaires tanben pòden espepissar aué tres petites galàxies satellits que viren ath torn d’Andromèda, coma se siguessen complementàries. Tostemps son ailà. Totes formen un ecosistèma galactic qu’eth Hubble (NASA-ESA) ara estudièc damb prigondor. Eth programa a coma nòm Tresaur Hubble, e utilize imatges des mès de 100 orbites qu’eth Hubble ja a hèt.
Damb eth nau estudi es cercaires podèren bastir tanben ua cartografia 3D fòrça mès precisa que mapes anteriores. Pr’amor que tanben includís totes es galàxies nanes prèp d’Andromèda e que semblarie que son ailà des deth Big Bang. Segontes aqueth nau estudi, publicat ena revista online The Astrophysical Journal, aqueth ecosistèma ei fòrça diferent deth dera Via Lactèa. Entà començar non i a tantes petites galàxies ath sòn torn.
E açò pòt ajudar a compréner milhor era evolucion en temps dera Via Lactèa mès tanben d’Andromèda. Era istòria dera Via Lactèa siguec mès o mens tranquilla. Era vida d’Andromèda siguec fòrça mès dinamica. Era causa siguec ua fusion damb ua auta galàxia hè bèri uns milèrs de milions d’annades. Açò explicarie era sua massa fòrça major qu’era dera Via Lactèa mès tanben qu’aje mès galàxies prèp.
Un estudi dificil
Nosati èm ena Tèrra e non ne podem gésser. Açò provòque fòrça problèmes entàs cercaires actuaus. Non se poden estudiar d’autes galàxies prèpes pr’amor que son fòrça luenhes, massa. Mès Andromèda ei dilhèu pro prèp entà estudiar-la. Mès enlà d’Andromèda i a M81 a 12 milions d’annades lutz dera Via Lactèa.
“Poden formar-se naues esteles pr’amor dera sua massa e lor proximitat a Andromèda, çò didec Alessandro Savino, dera Universitat de Califòrnia a Berkeley. Açò demòstre que i mès e mès petites galàxies ath torn d’Andromèda e que lor massa ei influïda per aquera galàxia ».
Entà Daniel Weisz, dera Universitat de Califòrnia, tot çò que i laguens Andromèda qu’ei un shinhau caotic. Semblarie que passèc quicòm hè fòrça temps. Pòt èster ua galàxia tan diferenta dera Via Lactèa ? Es sues proprietats poden èster tan diferentes ? « Eth nòste estudi demòstre que d’autres galàxies an d’autes ecosistèmes galactics, que non totes son parières e qu’era sua evolucion tanben siguec desparièra, çò didec Weisz ».
Un exèmple ne serie era quantitat de galàxies satellits d’Andromèda. Mès dera mitat semblen auer estat creades o arribades ailà pendent era madeisha epòca, e totes an era sua orbita ena madeisha direccion. E açò entàs cercaires qu’ei fòrça estranh, e de hèt, encara non ei coneishuda era causa. Era galàxia companha d’Andromèda qu’ei Messier 32 (M32). Ei ua galàxia ellipsoïdau compacta que poirie èster eth nuclèu des rèstes d’ua galàxia major que tustarrèc damb Andromèda hè diuèrsi milèrs de milions d’annades.
M32 tustarrèc damb Andromèda, perdec erth son gas e tanben bères ues esteles. Mès contunhèc era sua orbita. Aué es sues esteles son fòrça ancianes. Mès tanben i auec ua ondada de creacion d’esteles hè fòrça milèrs de milions d’annades. En M32 mès tanben en Adromèda era populacion de galàxies nanes prèpes ei unica e fòrça diferenta dera Via Lactèa.
“Aquera formacion d’esteles durèc fòrça temps, mès açò non ei bric abituau en aqueth tipe de galàxies, çò apondèc Savino. E non se sap eth perqué ». Aguesta grana diuersitat déu èster comprenuda, segontes Weisz. Solament atau poiriem compréner se perqué Andromèda ei atau ».
Ara damb Hubble açò semble possible. E damb eth telescòpi James Webb tanben se poirà compréner milhor aquera galàxia. Pr’amor qui a aenquia 36 galàxies nanes ath sòn torn. Compréner era sua evolucion qu’ei clau pr’amor qu’atau se poirà diboishar ua mapa entièra der ecosistèma d’Andromèda. De rebrembar que Hubble ei un telescòpi espaciau que ja a tres decades d’edat e qu’ei un projècte de cooperacion internacionau entre era NASA e era ESA europèa.
Era Redaccion
