Quan America siguec descorbida pes europèus en sègle XVI, ua des prumères qüestions que calie respóner ère: son umans açò qu’auèm trapat? Era responsa èra clara, mès tanben complèxa, pr’amor que calie tanben poder saber s’èren òmes (e hemnes) quan auien arribat en aqueth continent.
Era sciéncia actuau confirme qu’era nòsta espècia Homo sapiens sapiens arribèc en America entre ara hè 15 000 e 30 000 ans. Çò que vò díder que tanben i auec ua preïstòria en continent american. Ath delà d’açò, d’aqueth (o aqueri) grop d’exploradors prumèri neisheren dempús ua infinitat de civilizacions que darien a America ua istòria gloriosa.
Atau, entre aquera epòca aluenhada e er an 1500 dC es americans —paleoindians— (non a estat descorbida peth moment era preséncia de cap d’aute ominid en America) deishèren d’èster nomades e començèren a bastir piramides e d’auti grani monuments de pèira. E tot açò en tot demorar (teoricament) isoladi dera rèsta deth mon.
Un long camin
Es indigènes americans (paleoindians) aueren donques fòrça temps (30 000 ans) entà poder desvolopar era agricultura, bastir societats complèxes e encara crear govèrns e religions. Totes es cultures preïstoriques e istoriques americanes desvolopèren er estudi dera vida e dera mòrt, eth mon e er Univèrs (olmèques, zapotèques, maies, astèques, inques, etc).
Ua des caracteristiques uniques des civilizacions mesoamericanes (e tanben sud-americanes) d’aquera epòca ei qu’es indigènes que podèren subervíuer ara arribada des europèus en sègle XVI volèren conservar eth sòn patrimòni culturau (qu’aperten tanben a tota era umanitat) e enes sègles XX e XXI an tornat a parlar es sues lengües de mès en mès.
Aué, eth fenomèn dera mondializacion ei un perilh entà totes es cultures e lengües de tota era planeta que non son oficiaus o qu’encara son minoritàries. America ei un continent gigant de mès de 42 milions de quilomètres carrats.
Es americans que non son estatsunidencs non supòrten quan es europèus nomenen americans ad aqueri e non as auti. Eri tanben formen part d’ua mescla de pòbles e nacions e tanben de granes civilizacions que i auec pendent milèrs d’annades en America e fòrça mès temps qu’es estatsunidencs.
Negar ja damb eth nòm eth sòn grad de civilizacion pendent eth passat ei coma negar qu’en Euròpa non i auec jamès nacions culturaus mès ath delà des lengües oficiaus (espanhòu, francés, anglés, etc) que i a acíu en Euròpa. Toti sabem qu’era vertat culturau, lingüistica e istorica d’Euròpa ei fòrça mès qu’açò. E donques cau reconéisher, parar e descorbir era istòria des civilizacions americanes un còp mès entà hèr justícia a un des continents mès importants dera istòria dera umanitat.
La Redaccion
Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.
Fotografia principala: ChatGPT/Sapiéncia
