Er Egipte ancian viuec diuèrses estapes coma reiaume. Diuèrsi còps queiguèc e s’esfondrèc eth sòn estat. E tostemp tornèc a reviscolar. Com siguec açò possible ? Pr’amor des secades climatiques longes que provoquèren revòutes, hami e envasions. Siguec atau que queiguèc er Egipte Ancian. Açò compòrte confirmar qu’eth clima auec un ròtle clau ena sua istòria.
Egipte visquèc tostemp deth creishement annau der arriu Nil. Sonque atau podien es sòns abitants auer aliment e colhites abondantes. Eth faraon tanben auie estabilitat atau. Mès er eaquilibri ère tostemp fragil pr’amor deth clima. Aué, diuèrsi estudis confirmen que i auèren periòdes de secada que provoquèren hami e revòutes e un poder centrau plan mèns fòrt.
Justament entre es annades 1.200 e 1.000 aC eth Nil viuec una sèrie d’annades enes quaus eth Nil non creishie guaire. Açò provoquèc problèmes intèrns e envasions estrangères abans dera casuda finau Empèri Nau. Es cercaires an analisat es depaus des arrius damb era ajuda de tèxtes ancians que ne parlauen. Era conclusion qu’ei clara ; eth clima joguèc un ròtle plan important entà provocar era casuda des faraons. Siguec açò parièr en tota era planeta ?
Cambis climatics
Aguest periòde se debanèc ath torn de diuèrsi cambis climatics en mon. Un estudi siguec publicat ena revista online Nature que confirme qu’era region mediterranèa patic secades importantes entre 1.250 e 1.100 aC. Ua secada lèu contunha. Provoquèc cambis enes civilizacions der airau pr’amor d’un Nil damb fòrça mens aigua.
Era analisi des glaciars e cèrts arbes en Alps mostrèc fòrça mens plòja. Durant decades. Eth Nil alavetz auie fòrça mens aigua. Açò provoquèc, fòrça mens terren on cultivar, mens colhites e hami entara ua grana part dera populacion.
Cèrts egiptològs, com Chris Naunton, creden que i a fòrça tèxtes ancians que ne parlen ; Eth papir Harris, escrit durant era epòca deth faraon Ramsés IV parle de trebolums sociaus, e ua crisis sociau major. Tanben hami en províncies. Er estudi deth pollèn fossil confirme que i auec tanben fòrça mens vegetacion e mès desèrt. Semblarie donques qu’era fin der Empèri Nau egipcian arribèc pr’amor d’aguest gigantàs cambi climatic.
Damb un Nil damb fòrça mens aigua, eth sistèma agricòla tombèc e tanben es aliments e es estructures administratiues der empèri. Cèrts tèxtes de Deir el-Médinah afirmen qu’es artesans non auien mès pan e que i auec hami. Eth papir Wilbour, de un aute costat, parle d’ua naua distribuicon de tèrres que provoquèc trebolums. E un poder centrau que volie semblar viu maugrat era hami.
Acíu es trabalhaires abandonèren eth tribalh pr’amor que ja non auien mès hroment. Ei eth prumèr viatge ena istòria dera umanitat qu’es trabalhaires auien açò hèt. Eth faraon ordonèc dar mès pan as trabalhadors mès era situacion non cambièc. Era secada contunhèc e non i auien mès ressòrçes. Siguec atau com guanhèren poder es gobernadors locaus. Eth Naut-Egipte lèu deishèc d’èster jos eth poder centrau deth faraon. E açò provoquèc, fin finau, era casuda der Empèri Nau egipcian. Era crisi demorèc decades.
Non solament patic açò er Egipte ancian. I auec fòrça mens plòja en tota era region e mès e mès hami. Nacions com es hitites o encara es micenèus tanben queiguèren. Es que podèren subervíuer cerquèren naues tèrres mès fertils. E alavetz arribèren es Pòbles dera Mar, qu’envasiguèren era region entre es annades 1.200 e 1.100 aC.
Ataquèren tanben Egipte e d’autes empèris. Es tèxtes dera epòca de Ramsés III confirme tot açò. I auie violéncia per tot e es agipcians non podèren guanhar es Pòbles dera Mar enquiar an 1.177 aC. Diden es tèxtes que nat país podie damb eri e que sonque eth faraon podèc guanhar en batalha.
Mès açò non arturèc eth declin egipcian. Calien fòrça mès argent e òmes entà guanhar era guèrra contra aqueri òmes. Ja i auien auut hamis e revòutes. Quan moric Ramsés III, era inestablitat politica viec totau. Er estat se trinquèc pr’amor d’un cambi de clima. E un des empèris majors dera istòria anciana tombèc.
Tot açò pensar se aué èm vertadèrament preparats entà suportar un cambi climatic com aqueth. En aquera epòca tot depenie deth Nil. Quan er equilibri se trinquèc, tot queiguèc, tanben er òrdre politic. Aué era nòsta civilizacion patís problèmes gigants pr’amor de temperatures majors, mès secades e mens aigua en cèrtes parts dera planeta.
Aué mès de 3.500 milions d’umans demòren en d’airaus critics. E i a de mens en mens ressòrçes. Era istòria egipciana ensenhe qu’es civilizacions non tòmben lèu lèu, mès a pòc a pòc, pr’amor de mès e mès crisis. Es faraons sajèren d’arrestar era catastròfa damb mès armada e mens revoutats. Jamès ataquèren es causes reuaus dera crisi climatica deth país. Aué ei parièr. Es solucions son tostemp temporaus e i a nat volontat de cambiar eth modèl economic e energetic deth mon.
Egipte tombèc pr’amor dera incapacitat a adaptar-se ara crisi climatica. E siguec donques eth clima çò que provoquèc era casuda des madeishi, com era des Maies. Em segurs qu’era nòsta civilizacion non tombarà tanben pr’amor dera crisi climatica actuau ? Era istòria ei entà dar leiçons que non volem apréner…
Era Redaccion
Fotografia principau: Mr. Theklan/CC
