DINOSAURES DETH PIRENÈU ; PARARHABDODON ISONENSIS
Aué es Pireneùs son un vertadèr tresaur paleontologic. Es espècies descorbides demòstren que Catalonha (e dilhèu lèu Aran tanben) a un patrimòni plan ric a nivèu paleontologic. Ua des espècies non hè guaire descorbides ei Pararhabdodon isonensis, que viuec hè apuprètz 70 milions d’annades e qu’aué ei clau entà compréner eth genre des adrosaures europèus.
Pararhabdodon siguec descorbit enes Prepirenèus catalans e lèu siguec considerat coma un adrosaure plan singular pr’amor de la sua anatomia e tanben peus nivèus geologic e biogeografic on siguec trapat. Demòstre se com viuien es darrèrs dinosaures que i auie enes isles que i auie alavetz. Eth descorbiment, totun, a ua longa istòria.
Quiòc, pr’amor qu’es prumères rèstes de Pararhabdodon sigueren trapades ja pendent era fin deth sègle XXau ena Conca de Tremp. Eth pòble de Isona e Conca Dellà ei aué un des depaus mès rics deth Cretacèu europèu. Dempús d’èster descorbit ei sòn cran i auec ua grana polemica que provoquèc ath sòn torn decades de discussion scientifica.
Bères ues des caracteristiques deth cran de Pararhabdodon rebrembauen cèrts adrosaures asiatics. D’autes, per contra, rebrembauen es adrosaures europèus. Era discussion non acabèc enquia que i auec ua revision prigonda de tot eth materiau trapat. Siguec alavetz que podec èster classificat coma ua naua espècia damb eth nom de Pararhabdodon isonensis, deth genre Pararhabdodon e dera espècia isonensis.
Eth procés siguec long e confirme qu’era sciéncia, soent, non pòt auer nat conclusion enquia qu’a tota era informacion. Pararhabdodon isonensis siguec un adrosaure, tanben coneguts coma dinosaures de bèc de guit. Laguens eth madeish grop tanben i a es lambeosaurins, dinosaures damb crèsta utilizada per comunicar-se. Es expèrts ara, totun, tanben afirmen que serie usada per un cèrt tipe de comunicacion visuau.
Un adrosaure gran
Es adrosaures sigueren dinosaures erbivòrs plan grani, Pararhabdodon podie auer hèt entre 8 e 10 mètres de longada quan siguec adult e èra fòrt e damb pautes poderoses, e que podie auer marchat damb 4 o 2 pautes. Er uàs maxilar e era crèsta deth cran son unics. Demòstren qu’era espècia auec coma ancessors adrosaures asiatics e non europèus.
Pararhabdodon isonensis siguec solament erbivòr. Era sua boca podie auer laguens granes quantitats de vegetacion e eth sòn « bèc » ajudaue ara ora de gahar huelhes e arrames e auie enquia dus linhes de dents, un sistèma bocau fòrça sofisticat en çò des adrosaures.
Damb aqueres dents, Pararhabdodon podie nhacar ben hauguères, cicadacies e conifèrs, plan comuns pendent eth Cretacèu superior dera region. I a possibilitats qu’aguest adrosaure siguèsse un erbivòr de naut nivèu.
Era crèsta deth cran ei complèxa, dilhèu ueda, mès restacada as paumons. I a diuèrses ipotesis sus era sua foncion : bèri uns expèrts diden qu’auie estat usada entà lençar sons de baisha frecuéncia e açò ajudarie er animau a comunicar-se damb d’auti especimèns dera sua espècia, maugrat que siguessen plan lonh. Entà d’auti scientifics, aurie auut ua foncion de reconeishement entre especimèns o encara pendent era epòca dera reproduccion. Enes isles on viuie açò tanben aurie ajudat ena coesion sociau deth grop.
Es Pirenèus en aquera epòca apertenien ara nomentada isla iberoarmoricana. Es diuèrses isles que i auien apròp patiren ua evolucion des dinosaures diferenta dera deth continent pr’amor der isolament des isles. E Pararhabdodon desvolopèc cèrtes caracteristiques pròpries comparat damb espècies d’adrosaures d’Asia o encara d’America deth nòrd. Ei un procés coneishut damb eth nom d’endemisme insular e ei clau entà compréner era fauna europèa d’aquera epòca.
Totun, Pararhabdodon ère dera familha des adrosaures asiatics. Dilhèu i auec epòques enes quaus i auien pònts terrèstres entre es isles e es diuèrsi continents. E dilhèu i aurien auut diuèrses migracions asiatiques qu’auiren provocat, fin finau, ua fauna mesclada damb espècies d’Asia e espècies autoctònes. Sense Pararhabdodon isonensis açò jamès aurie estat descorbit.
Pararhabdodon viuec damb es titanosaures erbivòrs e bères ues espècies de predators nomentats terapòds. Tanben i viuien crocodils, tartugues e peishi. Açò hè pensar en un mèdi aqüatic, dilhèu paluns o era còsta, damb fòrça vegetacion. Pararhabdodon viuie en grop e atau podie redusir es ataques des predators.
Damb Pararhabdodon isonensis se pòt compréner aguest fenomèn migratòri des adrosaures de d’Asia. E situe Catalonha en mapa paleontologic internacionau. Aué se pòt conéisher aguesta espècia en tot visitar es musèus dera Conca Dellà.
Era Redaccion
Fotografia principau: ChatGPT/Sapiéncia
