Uei au continent african i demoran dinc a 40 espècias diferentas de grans monards. Los lors abitats que son lo bòsc tropicau pregond, los forèsts obèrtas, la savana o enqüèra terrens obèrts secs dab un drin de vegetacion e ròcas. D’aquestas, las mei comunas que son los baboïns, que’s desplaçan en grop au bòsc.
Los monards verds, per contra, qu’aiman briga los umans e que son plan timides. Se sospechan que i a un dangèr, desapareisherán lèu. Las colors deus monards africans que son divèrsas ; ròge o brun o gris o enqüèra blanc e negre. Colors qu’an, sustot, a l’entorn de la fàcia e que son tanben diferentas segon l’atge e lo sèxe de l’individú.
Los cercopitecides, per exèmple, que son espècias plan beròjas e elegantas. Que son, sustot, suus arbos, au limit de la horèst, e quasi jamei son vists suu sòu. Uei enqüèra son caçats pr’amor de las soas pèths e hèra espècias que son a man de s’escandir. Lo lor abitat tanben poiré dessaparéisser lèu. Se aquò vad realitat, lo bòsc african demoraré camps d’agricultura e hèra espècias de grans monards africans que’s poirén tanben acabar.
Espècias plan comunas
Maugrat que los baboïns son ua de las espècias mei comunas, lo mandrile e lo drile que poirén estar classadas autanlèu coma las principaus, pr’amor que lo mascle pòt arribar a har dinc a 90 cm de nautada e pesar dinc a 50 Kg. Los baboïns, per contra, que demoran, tostemps que pòden, en grops de mei de 100 individús. Quan hèn camin, i a un ordi sociau de marcha; mascles e hémias son davant e los mei febles endarrèr. Los mei joens que patrolhan los lateraus tostemps. Atau, qu’ei plan mauaisida ua ataca suu grop.
Los baboïns sons grans monards e non son guaire arboricòls. An dents puntudas e fàcias de colors qu’an hèit aqueras espècias celèbras. Còrron plan, montan aisidament suus arbos e son plan hòrts. Lo mandrile qu’a la fàcia plan colorada, lo drile, d’un aute costat, qu’a lo darrèr, plan colorat.
Los baboïns demoran tostemps en grop. Son grans monards africans. Los grops son tostemps plan units e se son atacats per un predator, lo cap e los mascles mei hòrts tanben atacaràn e, sovent, provocaràn la hueita deu predator, pr’amor deus sons nhacs.
Las familhas deus baboïns demoran amassa tostemps e s’ajudan se un individú ès malaut o nafrat. I a espècias de baboïns que demoran près deu desèrt, coma lo baboïn chacma o enqüèra lo baboïn comun, que demora au desèrt de Namibia, en Africa deu sud, on i a pas guaire arren.
Los cercocebus, d’un aute costat, son familha pròcha deus baboïns. Las sons maissèras que son estonantas, dab ua denticion, plan hòrta. Dab eras que pòden obrir grana dura. La soa dièta basica qu’ei la hruta, huelhas, campairòus, insèctes, petits reptiles e enqüèra petits ausèths. Aqueras espècias, totun, que son hòrt mei arboricòlas que los baboïns e que s’ajudan dab las lors longas coas a gardar l’equilibri quan sautan. La lor comunicacion n’ei pas visuau mès dab crits plan hòrts pr’amor d’aquerò. En Africa donc, uei i a dinc a 133 espècias de monards, dont 17 apartienen au grop deus cercopitecs, 9 son monards verds, 5 son baboïns e 4 espècias son cercocebus.
La Redaccion
Fotografia principau: Bernard Spragg/CC
