LA MATÈRIA ESCURA, CLAU DE L’UNIVÈRS
I a un modèl teoric que prepausa que la matèria escura a una fòrça suplementària e per aiçò l’Univèrs s’arrestariá e accelerariá pas. Es un modèl teoric qu’apond una fòrça amagada a la matèria escura. Pasmens, plusors cercaires son pas d’acòrdi pr’amor qu’afirman que l’Univèrs ara es a mand de s’espandir mai encara qu’abans. Cossí pòt trobar la sciéncia la vertat?
La matèria escura es una substància jamai trobada, invisibla, qu’emet pas de lutz e qu’interagís pas amb la matèria ordinària. Benlèu per aiçò foguèt pas jamai trapada. E se la teoria ditz qu’existís, l’avèm pas jamai pogut mesurar. Mas sospecham que foguèt responsabla de la forma actuala de l’Univèrs.
Sens la matèria escura, las galaxias aurián pas jamai agut pro de massa per manténer las estelas en elas e las grandas estructuras de l’Univèrs (filaments, amasses, voids) se serián pas jamai formats amb aquela nauta velocitat. E tanpauc aurián pas la forma geometrica qu’an uèi.
Se la matèria escura s’arrestèsse a ela meteissa pr’amor de la gravetat, las galaxias se serián formadas mai lèu. Mas i a un modèl matematic actual que demòstra tot çò de contrari: que la massa demesís amb l’espandida de l’Univèrs.
Quicòm que sosten las galaxias e los amasses
La matèria escura seriá coma una bastida invisibla que sosten las galaxias e los amasses; sens ela, l’Univèrs seriá desparièr. Ara, malgrat tot, una còla de cercaires de l’Institut Perimeter a confirmat l’existéncia d’una fòrça atractiva suplementària entre particulas escuras (que jamai non foguèron observadas dirèctament).
La resulta mena a afirmar que la massa efectiva demesís amb lo temps e que tanben produtz una cèrta ligason. E, atencion, los meteisses cercaires soslinhan qu’an pas jamai trobat de matèria escura e que sonque explòran quinas ne serián las consequéncias fisicas s’aquesta fòrça existiguèsse.
Uèi sabèm que la matèria escura existís pr’amor de la gravetat mas sabèm pas encara de qué es facha. Mas, s’aguèsse una fòrça complementària, pòt èsser trobada? Es çò que prepausan los cercaires de l’Institut Perimeter de Fisica Teorica de Canadà. L’estudi foguèt publicat dins lo numeric Journal of Cosmology and Astroparticle Physics (JCAP).
La logica confirma que la gravetat unís las causas. Mas aqueste estudi demòstra qu’aquò es pas vertat. Amb las matematicas los cercaires an trobat que l’efièch d’aquela fòrça s’anulla amb lo temps, pr’amor de la massa de las particulas de la matèria escura.
Segon aquesta teoria, la massa efectiva de las particulas, amb aquela fòrça suplementària, demesís amb lo temps. E puèi aquesta atrairà mens sos vesins. E doncas, luènh d’accelerar la formacion d’estructuras dins l’Univèrs s’alentís lo procès d’amassament. La matèria escura estira mai fòrt al començament mas mens apuèi.
Los cercaires, totun, an confrontat lors prediccions amb de donadas realas. Amb lo fons cosmic de microondas, la radiacion residuala del Big Bang fossilizada. E o an pogut confirmar.
Malgrat aquò, jamai degun trobèt pas de matèria escura. Ni mai aquela fòrça suplementària. L’estudi tractava sonque de çò que se passariá s’aquela fòrça existiguèsse. Es un exercici de fisica teorica onèst. Es un modèl, pas una descobèrta.
Ara se poirà pas pus dire que la matèria escura atrai mai segon la logica car la logica a pas pogut subreviure a un estudi prigond matematic. Çò que remembra que l’intuicion es pas totjorn confòrma a la realitat. Pr’amor qu’es intuicion e pas sciéncia.
La Redaccion
Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.
