Un deus ausèths dab mei colors e tanben, au còp, un deus mei comuns de Gasconha, qu’ei lo pinçan comun (Fringilla coelebs), tanben nommat pincet, segon la region. Lo pinçan qu’ei un ausèth petit de la familha deus fringillides, hèra gregàri, autoctòn e au còp migrator, e qu’avó tostemps ua estreta relacion dab lo paisatge e la populacion gasconas. Lo dimorfisme sexuau, qu’ei la fòrma e colors d’aquera espècia, qu’ei clàssica. Atau, lo mascle, quan a lo zèle, au cap de color gris blu, mes tanben ròge. Lo piech qu’ei de color ròge e qu’a l’esquia bruna. Las hémias e los mei joens, per contra, qu’an colors mei discrètas entà poder evitar mélher los predators. Atau, las lors colors son gris e verd.
Totun, tots los especimèns de pinçan comun gascon an duas linhas blancas a las alas e tanben a la còda plan vedederas. Lo bèc deu pinçan qu’ei ua òbra mèsta de l’evolucion car qu’ei hòrt, conic e robust, tipic d’un ausèth granivòr. Totun, aquera espècia gascona que’s neureish a la davalada e l’ivèrn de seme, mes pendent la prima,tanben minja aranhas, diptères e tota sòrta de vèrmes. Atau, en Gasconha, qu’ei un ausèth qui colonizè plan la horèst mixta de Gèrs e lo Haut Armanhac mes tanben las Lanas. La zòna viticòla de Bordèu qu’ei tanben lo son territòri. E ne vau pas díser que tot qu’en jardins e parcs urbans tanben qu’ei facile l’ac trapar, com a las vilas de Tarba e Pau e tanben enqüèra mei enlà.
Mascles migrators
Lo nom scientific deu pinçan (Fringilla coelebs) qu’estó balhat peu naturalista suedés Carl von Linnaeus, qui observè que, pendent la migracion, solament demoravan los mascles, e las hémias e individús joens que migravan. Pr’amor d’açò coelebs que vòu díser solitàri. Segon la Liga entà la Proteccion deus Ausèths, lo pinçan comun qu’auré ua populacion de mei de 30 milions de cobles reproductius en l’estat francés e quasi 4 milions d’especimèns solament en Gasconha. Atau, lo mes d’octobre de cada an la populacion autoctòna de pinçans gascons que vad petita a costat de milions de pinçans qu’arriban despuish lo nòrd continentau.
Alavetz, pendent los mes de mai hred, los pinçans que vaden mensh estrictes territoriaument e que s’amassan dab milèrs d’ausèths d’autas espècias, com lo verdièr e la cardarina. Tots amassa que netejan lo camp e la horèst de seme e insèctes. Lo cant deu pinçan, plan beròi, qu’acaba dab hèra energia. Los abitants de la Val d’Ador que disen que, segon lo cant, i aurà ploja o pas. Tanben creden qu’ei un ausèth plan gaujós e pr’amor d’açò en gascon que’s ditz “ gaujós coma un pinçan”.
Uei la situacion deu pinçan en Gasconha ne provòca pas nat chepic . Los pinçans, ací, solament mòstran un petit declin pr’amor de l’activitat industriau umana. Totun, los insecticidas que pòden provocar l’emposoament de pinçans que, puish, pòden pèrder la capacitat de reproduccion o enqüèra pèrder la soa resisténcia immunologica. Çò que poiré estar grèu entà un pinçan, pr’amor que quinsevolh parasit pòt, puish l’ac tuar.
Se la vegetacion ei copada, los pinçans ne pòden pas mei bastir nins e se los bastísson parièr los predators coma l’agaça o la marta que tròban lèu los joens e los aucisson entà los minjar. En territòri de Lanas que i a tròp pins maritimes (Pinus pinastre). Shens horèst mixta lo pinçan ne pòt pas caçar insèctes. La seme d’aqueth tipe de horèst tanben a mei proteïnas que la deu pin maritime.
Uei, lo cambiament climatic que provoquè cambiaments en la sincronizacion biologica de daubuas espècias. Los vèrmes que nèishen e que’s moreishen abans de la ponuda d’ueus deus pinçans. E donc la mortalitat que vad majora enter los mei joens. Mes lo pinçon comun qu’ei enqüèra un bon senhau de biodiversitat de la horèst gascona. Que cau conservar l’environament se volem contunhar de l’escotar. E la soa populacion que balha dejà senhaus que cau cambiar lo modèle rurau se lo volem sauvar.
La Redaccion
Imatge principau: Noel Reynolds/CC
