Miquèu de Montanha (1533-1592) ei encara ua de las figuras mei importantas de la Renaishença gascona e europèa. Sovent ei presentat coma autor de literatura francesa mès la sua pensada, lenga e rasigas son gasconas. Montanha bastiguèt una òbra immortau dens lo sòn castèth de Perigòrd, Los Ensages (Essais). Un tractat que modelè l’esperit contemporanèu e que modelè ua navera manèra de conceber l’umanitat.
Aué tornar descobrir Montanha ei un acte de justícia pr’amor que foguèt un filosòf gascon plan important e se volem compréner la siá pensada mei prigonda cau pensar tostemps en Montanha coma un gascon.
Miquèu de Montanha nascó en Perigòrd mès non aprenè gascon enquiàs 6 annadas de vita. Abans tots los del castèu on demorava li parlavan en latin per òrdre pairau. Lo gascon èra la lenga deu pòble e tanben de la sua enfància. Lo sòn paire, Pèir Eyquem, que decidí de li donar ua educacion plan singulara. Tà que lo gojat aprenèsse lo latin coma lenga mairau, que se ditz que foguèt dat a un preceptor alemand que parlava pas francés, e tot lo personau deu castèth s’adreçava a eth en latin o en gascon.
Aquera mèscla d’umanisme classic e contacte dirècte damb la realitat gascona de las suas tèrras que marquè lo sòn biaish de véser lo monde. Lo medish Montanha confessava dens los sons escrits que, dens los moments de grana passion espontanèa, la lenga que li vienia a la boca èra lo gascon de la sua region, e non pas lo francés de la cort. La sua sintaxi e la sua ironia que consèrvan aquera sabor de la tèrra, hèita de bon sens, observacion de la natura e mesfisança de granas teorias abstrachas.
Ua aportacion revolucionaria
L’aportacion mès revolucionaria de Montanha a la filosofia occidentau que foguèt l’invencion d’un genre literari navèth: l’ensage. Abans d’eth, la filosofia s’escrivia en fòrma de tractats dogmatics. Montanha, au contrari, que decidí de «s’ensajar» se medish. Atau, Montanha s’estúdia a se medish coma laboratòri de l’umanitat. E damb las anecdòtas podè aprigondir la condicion umana.
Tà Montanha, descriure feblesas pròpias, coma las suas dolors de ren o enqüera las suas preferéncias alimentàrias n’èra pas un acte de narcissisme. Qu’èra la conviccion que «cada òme que pòrta en se la fòrma entièra de l’umana condicion». En se conéishent a se medish, podia conéisher l’umanitat totau.
Montanha visquè en ua de las epòcas mès orriblas de l’istòria d’Euròpa: las Guèrras de Religion entre catolics e uganauds (protestants), que devastèn Gasconha. Davant los que tuavan en nom de Diu, Montanha que desvolopè un scepticisme radicau: Que sèi jo ?
Aqueth scepticisme n’es pas un abandon de la vertat, mas ua defensa de la libertat. Tà Montanha la rason umana es fragila e damb aquesta solament se pòden bastir faussas certituds. Se degun n’a pas la vertat absoluta, degun non a pas lo dreit de tuar lo sòn vesin per ua diferéncia de credença. Aquera actitud hasquè d’eth un mediator politic clau, respectat tant peth rei de França catolic com per Enric de Navarra (lo futur Enric IV), cap de la causa protestanta e tanben gran prince gascon.
Un deus capítols mès modèrnes deus Ensages qu’ei, shens nat dobte, lo dedicat aus «Canibaus». Davant natius de Brasil miats a Rouen, Montanha que pensè sus la nocion de «barbaria». E la sua conclusion qu’es un monument d’antropologia culturau totau pr’amor que digò que totes aperam barbaria çò que n’es pas de la nòstra costuma.»
En ua Euròpa etnocentrica que cresiá qu’èra lo centre deu monde, Montanha gausè díser que los «sauvatges» vivian de biais mès confòrme a la natura que los europèus, mei barbars a causa de las suas torturas e guèrras de religion fratricidas.
Aué donc Miquèu de Montanha que representa l’umanisme gascon e occitan : tolerancia, mesfisança deus absoluts, demorar pròches de la natura, deu còrs e de la vida vitanta. Aué lo monde es un aute còp marcat per las tensions identitàrias e dogmatismes politics e religiós, mès la siá votz demòra plan actuala. Que’ns ensenha que la vertadièra saviesa consistish a acceptar la nòstra finitud, e manténer tostemps l’esperit obèrt aus autes. Pr’amor que Montanha foguèt ua lutz nascuda en gasconha qu’esclarishó, totun, tota l’umanitat.
La Redaccion
Fotografia principau: Sapiéncia/ChatGPT
