LO TIBETAN, UNA LENGA AMB UN AVENIDOR DIFÍCIL

Lo tibetan es una lenga de la familha sino-tibetana parlada en Tibet mas  tanben en d’autras regions imalaiencas de Nepal, Botan, Índia e China occidentala. Es encara una de las lengas pus influentas d’Asia pr’amor del bodisme mas, malgrat aquò, patís una grèva menaça pr’amor de la pression creissenta del chinés mandarin.

La primièra forma escricha del tibetan estandardizada es del sègle VII. L’escritura tibetana foguèt desvolopada pendent l’epòca del celèbre rei Songtsen Gampo, e èra inspirada en de sistèmas indians, coma lo devanagari. Amb aqueste sistèma poguèron revirar de tèxtes bodistas, trabalhar a l’administracion imperiala tibetana e consolidar la lenga literàriament.

Arran d’aquò lo tibetan venguèt una de las lengas màgers pus usadas al bodisme, e creèt una produccion filosofica e religiosa estonanta. La tradicion escrita demorèt fins a uèi lo jorn. Totun, lo tibetan es pas una lenga omogenèa, mas una amassada de dialèctes qu’an diferéncias importantas. Los quatre dialectes màgers son lo tibetan central (parlat a Lhasa), lo dialècte Amdo, lo Kham e, fin finala, divèrsas varietats perifericas imalaiencas.

Pasmens, mantuns dialèctes son malaisits de comprene per totes los tibetans, malgrat que l’escritura es la meteissa, A Tibet, lo sistèma educatiu es bilingüe, malgrat que i a una tendència creissenta per parlar mandarin en l’educacion superior. Es la resulta de la creissença del chinés a totes los espacis de trabalh tibetans los darrièrs 50 ans. E, pr’amor d’aquò a las vilas tibetanas lo tibetan es de mens en mens utilizat coma lenga unica e tanben se trinquet la transmission lingüistica.

Mai present en defòra de Tibet

La comunautat tibetana a l’exili (migrada dempuèi l’envasion chinesa de 1950) utiliza, pasmens, mai lo tibetan. Contunhan de trabalhar los tèxtes del bodisme vajrayana que son una de las collecions religiosas pus importantas del mond.

Se ben lo tibetan es present a la ràdio, lo cinema e la musica (mai encara tre los 150.000 tibetans a l’exili) i a cèrts desfís com la substitucion parciala de la lenga pel chinés, la fragmentacion dialectala, una presència mendre a l’escòla, una màger pression urbana e tanben la fauta d’una lenga estandard orala. E lo sieu avenidor depend, a l’ora d’ara, d’una màger politica bilingüe educativa (que depend pas de Lhasa), la vitalitat de la diàspora, l’usatge als numerics e una màger transmission culturala.

Se lo tibetan es previsible que se mantenga fòrt als camps de la cultura e la religion, la pression creissenta del chinés a las grandas vilas es una menaça real. Uèi se pensa que i auriá tre 6 a 7 milions de parlaires de tibetan. La majoritat demora al Tibet mas tanben n’i a en ancianas províncias chinesas desseparadas politicament de Tibet pels chineses, coma Qinghai, Sichuan, Gansu e Yunnan. En mai d’aquò i a tanben comunautats de parlaires de tibetan en Índia, Nepal e Botan.

Se qualcunes expèrts ja an avisat que lo tibetan actual es en dangièr pr’amor que i a cèrtas varietats localas sonque parladas per de milièrs de locutors, tanben es vertat qu’es encara usat lo tibetan estandard (a nivèl escrich), basat sul dialècte de Lhasa, qu’es parlat per milions de parlaires als mèdia, la literatura e la religion.

Lo tibetan es oficialament una lenga reconeguda a las zònas tibetanas, e es encara ensenhat a las escòlas. Mas cèrtas ONG son inquietas pr’amor que lo chinés mandarin es de mai en mai present a l’educacion e l’administracion. Segon qualcunes rapòrts, força tibetans demòran força temps escolarizats sonque en chinés mandarin e aquò pòt arribar a trincar la transmission a l’ostal.

En defòra de Tibet, la diaspòra tibetana dels tibetans exiliats, totun, a creat d’escòlas, de centres culturals e de programas de preservacion lingüistica. Pasmens, tanben es vertat qu’ailà los pus joves adaptèron tanben la lenga del país ont demòran. Coma aquò se passa dins fòrça comunautats emigradas, las novèlas generacions adoptan sovent las lengas del país ont vivon, çò que crea un desfís pel mantenement del tibetan. Tot aquò crea una disfoncion en la vitalitat del tibetan.

La situacion es complèxa tanben pr’amor que lo tibetan sovent es considerat una ensems de dialèctes e pas una sola lenga. Per ansin, lo dialècte de Lhasa, la capitala, es la pus celèbra, mas un abitant d’aquesta vila pòt aver dificultats importats a l’ora d’asajar de comprene lo tibetan de las regions pus luenhas. Tre los dialèctes centrals la compreneson es plan nauta (coma tre occitans e catalans). Tre los parlaires del dialècte central e los dialectes Kham sovent la situacion ven mai dificila. Mas amb los parlaires de tibetan Amdo la compreneson orala es plan limitada.

Aquelas diferéncias an coma causas basicas la geografia (las vals tibetanas son sovent isoladas), l’istòria – plusors comunautats demorèron desseparadas politicament durant sègles-, l’evolucion fonetica de la pròpia lenga e tanben lo contacte amb d’autras lengas coma lo mongòl, lo chinés, lo turc o d’autras lengas imalaiencas.

Cal reconéisser que dos parlaires de desparièras varietats dialectalas tibetanas pòdon se comprenen plan a travèrs de l’escritura estandardizada, mas la discussion academica encara demòra dempuèi fa decadas: lo tibetan es una unica lenga o desparièras ? Sonque se pòt afirmar que lo tibetan es una sola lenga se òm estudia plan l’istòria d’aquel país. Aquò, al costat de las menaças actualas, fa del tibetan un cas unic al mond pr’amor qu’es un exèmple classic quand parlam de lengas o dialèctes. Un dialècte daissa d’èsser dialècte e ven lenga quand las autras comunautats pòdon pas pus lo comprene ? Lo debat es obèrt e serà çò que marcarà lo futur del tibetan, mai enlà de la pression lingüistica chinesa giganta, pro dangierosa.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Imatge principau: archer10 (Dennis)/CC