La revòlta aragonesa de l’an 1591 contra lo govèrn de Castilha es un dels episòdis mai desconeguts de l’istòria modèrna espanhòla. La revòlta se desvolopèt entre las annadas 1590 e 1592 e finiguèt amb l’arrèst primièr e mòrt après del representant maximal del govèrn aragonés, lo nomenat Justícia d’Aragon, Joan de Lanuza.
L’origina de la revòlta passèt quan lo secretàri d’estat del rei espanhòl Felip I, Antonio Pérez, fugiguèt de Castilha e se n’anèt al reialme d’Aragon, ont podiá pas èsser arrestat. Ailà demanèt d’ajuda al govèrn aragonés e aqueste li confirmèt lo sieu drech a èsser pas arrestat per de policièrs castilhans en terriòtri del reialme d’Aragon.
Pasmens, lo rei de Castilha, Felip I, après veire que podiá pas arrestar amb la policia o armada castilhana Antonio Pérez pr’amor qu’èra ja fugit a Aragon, decidiguèt que caliá l’actuacion de l’Inquisicion, qu’aviá pas de frontièras politicas a l’Euròpa de l’epòca.
Lo començament de la revòlta aragonesa
En 1590 lo pòble d’Aragon sortiguèt en carrièras en Saragossa, capitala del reialme d’Aragon. Volián pas l’arrèst d’Antonio Pérez per l’Inquisicion. Quand lo rei de Castilha sabèt que lo pòble aragonés s’èra revoltat, causiguèt d’i enviar l’armada castilhana. Antonio Pérez, totun, tornèt a fugir, e Felip I, per punir los aragoneses e la siá libertat coma reialme ordonèt l’execucion del Justícia Màger d’Aragon, Joan de Lanuza.
A l’epòca, la revòlta foguèt coneguda amb los noms d’ Alteracions, Sucesos o Tumultos, malgrat que la majoritat d’istorians actuals afirman que deuriá èsser coneguda aquela revòlta coma la Revòlta d’Aragon. Una descripcion mai prigonda dels faches benlèu poirà balhar una idèia d’aquela revòlta.
En 1579 lo secretàri d’estat del rei Felip I de Castilha foguèt arrestat pr’amor de l’assassinat de Joan d’Escobedo. Pérez poguèt fugir de la preson de Madrid en 1590. En Aragon lo clima politic èra brica simpatic vèrs Felip I dempuèi l’an 1588 pr’amor que fasiá de temps que lo rei de Castilha mas atanben d’Aragon respectava pas gaire las constitucions d’aquel reialme.
Alara lo Justícia d’Aragon demanèt la proteccion dels Fueros d’Aragon (o leis nacionalas). Al còp, lo comte de Ribagòrça, Francesc I, tanben foguèt confirmat coma comte titolar del comtat, malgrat lo desir contràri del rei Felip I. Dempuèi l’an 1571, l’armada castilhana aviá conquistat Teròl. Entre las annadas 1581 e 1591 i aguèt la Guèrra de Ribagòrça que finiguèt amb la conquista d’aquel comtat per part de l’armada castilhana.
En 1585, l’armada castilhana ataquèt amb artilhariá la vila aragonesa d’Albarracín. Las leis localas foguèron finidas. En abril de 1590 Antonio Pérez arribèt a Aragon après fugir de Madrid. Lo 23 de mai de 1591 foguèt arrestat e menat a la preson en Saragossa mas lo pòble o arrestèt.
Lo 24 de setembre de 1591l’Inquisicion assajèt tornarmai de menar Antonio Pérez a una autra preson. En carrièras i aviá fòrça aragoneses e tanben la gàrdia castilhana. Un jove cridèt « Viva la libertat » e foguèt aucit pels castilhans. La revòlta comencèt lèu e i aguèron mai de 30 mòrts, mas Pérez poguèt pas èsser cambiat de preson.
En novembre l’armada castilhana comencèt a envasir lo reialme d’Aragon. Aragon demanèt d’ajuda a Catalonha e València mas capitèt pas. E alavètz lo govèrn aragonés assajèt de crear una armada pròpria de fins a 25.000 òmes, malgrat que sonque poguèron n’aver una, fin finala, d’aperaquí 2.000 òmes e pro. Abans de la fin d’aquel mes, l’armada castilhana aviá ja conquistat Saragossa e abans de la fin d’an aviá arrestat lo Justícia Màger d’Aragon. En genièr de 1591 foguèt executat.
Encara en febrièr de 1592 Antonio Pérez, fugiguèt a la vila gascona de Pau e creèt una armada de 600 bearneses e 900 aragoneses amb la tòca de conquista la vila de Jaca (Chaca en aragonés). L’armada poguèt aital conquistar Sallent de Galligo e encara Biescas. Mas poguèron pas arrestar la contrataca castilhana.
En Julhèt de 1592, lo nòu rei Felip IInd, copèt fòrça leis dels Fueros d’Aragon o leis localas) en Tarazòna. Totes los dirigents de la revòlta d’Aragon foguèron arrestats e executats. Lo pòble los nomenava los « Filhs de la libertat ». Encara en octubre de 1592 foguèron executats divèrses aragoneses e 65 mai foguèron enviats a galèras. Lo govèrn d’Aragon demorèt dempuèi alara governat pel meteis rei de Castilha. E foguèt ordonat que se qualcun cridava tornarmai lo Crit de la Libertat foguèsse executat leù.
Calguèt tanben qu’Aragon paguèsse fins a 700.000 pèças d’argent per la revòlta. Las leis localas o fueros d’Alabarracín e Teròl foguèron enebidas. Foguèt bastida una fortalesa en Saragossa per contrarotlar la nacion aragonesa. La majoritat de cronicas posterioras foguèron escrichas per d’escrivans castelhans e pas aragoneses.
Malgrat que los escrivans aragoneses Joan Costa e Beltran e Jeroni Martel escriguèron tot çò debanat, las sieunas òbras foguèron destruchas per òrdre reiala. L’òbra de Lupercio Leonardo de Argensola “Informacion de los faches del Reialme d’Aragon en las annadas 1590 e 1591” encara subrevisquèt fins a l’an 1608. Mas la tòca espanhòla de finir la revòlta primièr e provocar lo sieu desbrembe après capitèt plan, e encara es uèi lo jorn es un afar pendent per l’istoriografia aragonesa, espanhòla e europèa se se vòl conéisser plan tot çò que passèt quan en 1591 Castilha envasiguèt Aragon.
La Redaccion
