ETH LAPON, UA LENGUA DAMB FUTUR

Era Euròpa actuau non ei solament ua continent damb granes capitaus e lengües gigantasses com er espanhòu, er anglés o eth francés. N’i a tanben d’autes que, maugrat que son lengües fòrça mès petites, an ua istòria culturau pregonda qu’arribèc enquia aué. Aguest ei eth cas deth sami o lapon.

Eth sami o lengua lapòna pòt èster dividit en lapon deth nòrd e lapon deth sud. Eth sami spetentrionau (davvisámegiella), qu’ei era lengua parlada pes lapons que demòren en çò de mès septentrionau d’Escandinàvia. Ei tanben un exèmple clar de resisténcia culturau e lingüistica as lengües non pròpries der airau. Era sua situacion actuau pòt èsser un miralh entà autes lengües tanben petites qu’aué poirien reviscolar e s’adaptar ath mon globau actuau.

Es samis o lapons son era nacion autoctòna dera region artica europèa nomentada Sápmi e qu’inclutz un territòri que s’espandís aué encara per Norvègia, Suècia, Finlàndia e tanben era peninsula russa de Kola. Tradicionaument an demorat tostemp en petites comunautats dedicades a criar rèns, pescar e caçar e qu’an tostemp auut ua relacion fòrça pregonda amb eth paisatge artic.

Non cau díder qu’era cultura lapòna ei diuèrsa e fòrça rica, damb tradicions coma eth joik – cant tradicionau – , hèstes d’estiu e d’iuèrn qu’encara son plan viues aué. Ei atau com es lapons vòlen manténer viua era sua identitat culturau. Es lapons que demòren mès ath nòrd d‘aguest airau son es lapons deth nòrd, que parlen eth sami septentrionau, aué parlat per apuprètz 20.000-25.000 parlaires.

Atau, se en Norvègia serie parlat per 15.000 persones, en Suècia solament per 7.000 e en Finlàndia sonque n’i demorarien apuprètz 2.000 parlaires. Maugrat açò, eth lapon deth nòrd ei aué encara ua lengua viua e institucionau. Ei ua lengua qu’apertén ath grop des lengües uralianes, çò que vò díder qu’ei en madeish grop que d’autes lengües coma eth finés o er estonian, maugrat qu’a ua morfosintaxi e fonetica unics.

Ua des caracteristiques mès importantes deth sami ei qu’ei ua lengua aglutinanta, çò que vò díder que permet bastir paraules fòrça complèxes damb fòrça informacion. Eth cas deth sami deth nòrd justament a 9 cases que dan sens ara frase, e es sòns vèrbs càmbien segontes eth temps, era persona que parle, eth mòde e er aspècte. Tanben a un vocabulàri fòrça especific pr’amor que centenars de paraules son relacionades damb era nhèu, eth gèu, eth paisatge e eth clima der artic.

Era istòria d’ua discriminacion

Ath long des sègles XIXn e XXn es samis patiren ua politica d’assimilacion des tres estats escandinaus fòrça grèva. Es mainatges anèren ara escòla e ailà solament podèren parlar en norvegian, suedés o finés. Soent èren penalizadi se parlauen ena sua lengua. Non cau díder qu’açò provoquèc ua reduccion drastica deth nombre de parlaires de sami, mès que mès, enes granes ciutats.

Totun, des de 1950 endauant era lengua sami reiscolèt fòrça per diferentes rasons ; sigueren creades diuèrses escòles bilingües en es tres estats europèus deth nòrd escandinau, era lengua siguec reconeishuda coma ua lengua idigèna e minorizada. Tanben siguec reconeishut eth dret des lapons a usar eth sami ena justícia, administracion e santat en cèrtes regions (es mès nordiques). E era modernitat entraïnèc era publicacion de libres e revistes en sami com jamès abans ère estat hèt.

Aué es parlaires de sami septentrionau son, mès que mès, enes ciutats de Kautokeino, Karasjok, Enontekiö e Utsjoki. E açò que fòrça des lapons mès joeni se’n van a granes ciutats escandinaues deth sud entà estudiar e açò ei un problèma entara transmission lingüistica a trauèrs dera familha.

Atau, es parlaires d’aguesta lengua pòden èster dividits en enquia tres grops diferenti : es parlaires nadius qu’an ua edat mejana o nauta. Es parlaires seminadius, qu’an aprés era lengua ena escòla e aguesta non ei usada tostemps. E, fin finau, es estudiants de sami que vòlen apréner aguesta beròia lengua mès qu’encara non la parlen gaire.

Es vertat qu’eth lapon contunhe d’èster ua lengua vulnerable mès encara ei fòrça viua pr’amor de diuèrses inciatiues locaus o estataus. Pr’açò ei usada tanben en es mejans de comunicacion. En Norvègia, NRK Sámi Radio da notícies e programes culturaus en lengua sami. Era television de Finlàndia Yle Sámi tanben hè programes semblants.

Tanben i a diuèrsi revistes locaus e pagines web en aguesta lengua d’istòria, e mèdi ambient. Aué i a tanben fòrça libres entàs mainatges e joeni en lengua sami. Tanben i a fòrça grops de musica en aguesta lengua. En rets sociaus es joeni utilizen fòrça aguesta lengua entà se separar des qu’an mès edat. E sens ac voler ajuden ara sua normalizacion.

Tot açò siguec clau entà dar ua major identitat as parlaires de sami, tanben des sami que viuen en granes ciutats meridonaus escandinaues. Totun, non i a dengun que pòsca negar qu’era sua situacion ei delicada. Atau ac confirmèc era UNESCO. Pr’amo qu’eth ligam dera familha se pòt trencar tostemp e eth sami ja non ei tant usat en zònes ruraus.

Eth norvegian, eth suedés e eth finés son lengües oficiaus en aguesti estats e donques an fòrça mès prestigi e projeccion economica. Se es joeni se’n van cap a ciutats situades mès ath sud deishen soent de parlar sami. E encara cau hèr fòrça causes entà situar en bon lòc aguesta lengua en domènis digitau, tecnologic e literàri.

Cèrts estudis confirmen que se i a ua mescla de politica publica, un cèrt compromís dera comunautat locau e mès tecnologia, eth sòn futur non ei bric nere, mès eth contràri. Cau bastir mès escòles immersiues en ciutats deth nòrd coma Kautokeino o Karasjok, entà ajudar es mainatges a apréner eth sami de manèra naturau. Tanben cau bastir mès escòles entà adulti entà ajudar aguesti a non abandonar eth sami.

Ua societat mès digitau

Es diuèrsi govèrns locaus e estataus tanben an reconeishut que cau crear mès blogs, mès canaus de vidèo e mès rets sociaus en sami. Cau tanben poder revirar de manèra rapida eth sami en plataformes internacionaus. Ua bona promocion deth joik e era musica tradionau lapòna tanben ajudarie, e entà poder açò ben har, cau hèr mès festivaus nacionaus damb mès preséncia sami.

Per tot açò se pòt díder qu’eth sami o lapon ei encara aué ua lengua minorizada mès tanben eth testimòni d’ua nacion que vò resistir tostemp e que non vò morir. Es lapons an suberviscut diuèrses politiques d’assimilacion e pression sociau des sòns estats es darrères decades. E encara i a espèr pr’amor que ja i escòles bilingües de sami en país lapon, tanben i a ua cèrta preséncia en mèdia e era mobilizacion des sues comunautats ei tostemp totau.

En mon glabalizat actuau, se es lapons pòden manténer era transmission dera lengua a nivèu familhar e se son creades mès plataformes digitaus en sami es sòns parlaires consideraràn que i a volontat politica e culturau entà luchar pera sua suberviuéncia en plen sègle XXIau. Açò se es europèus tanben cambiam de pensada e rebrembam qu’era diuersitat lingüistica ei un tresaur sens fin. Que totes es lengües deuen èster protegides, tanben eth lapon pr’amor que’era sua suberviuéncia non hè mès rics culturaument es lapons mès tota era umanitat pr’amor que darà mès idèes sus com ei eth nòste vejaire dera vida mès tanben der natura e dera cultura der Artic.

Era Redaccion

Fotografia principau: Saamiblog/CC