ERA GRANA ILIADA

Parlar dera grana Iliada qu’ei parlar dera òbra mès anciana – amassa damb er Odissea – dera istòria dera literatura occidentau. Era Iliada siguec escrita entre es annades 850 aC e 750 aC e, maugrat qu’ei atribuïda a Homèr, aué era majoritat d’expèrts creden qu’ei sonque un conjunt de diuèrsi cants dera epòca e dempús atribuïdi a Homèr.

Totun, aguesta amassada, qu’ei per era madeisha estonanta; pr’amor que son 24 cants escrits en examètres dactilics (en grèc originau) qu’arriben as mès de 15.000 linhes, e açò convertís aguest libre en un des mès longui jamès escrits ena literatura occidentau. Sonque pr’açò ja se pòt díder qu’ei, tanben un des majors pilars dera literatura mondiau. Er originau siguec escrit en grèc iònic.

Pendent fòrça sègles – rebrembam que siguec escrita hè apuprètz 28 sègles – aguest poèma siguec considerat coma ua istòria reau e es sòn personatges èren modèls de comportament. Era istòria descriu se com es aqueus, dauant des murs dera ciutat de Tròia, luten en dia e un aute. Es dius son dividits pr’amor que bèri uns ajuden es aqueus e es auti es troians. Serà eth destin, çò que merca era vida (e era mòrt) des mortaus, çò que menarà ath lector ara fin d’aguesta luta (e non ei justament damb un shivau de husta).

Es problèmes des umans

Es aqueus son desbarcats ena plaja de Tròia hè 9 annades pr’amor que Paris, nòble troian e prèp ara familha reiau d’aguesta ciutat, raubèc Helena en Grècia. Eth sòn marit, Menelau, rei d’Esparta demanarà ajuda ath son amic e aliat Agammenon, rei de Micenas, que convocarà era armada aquea entà la sauvar. Mès un còp ailà es madeishi aqueus an es sòn spròpris problèmes e era luta contra es troians demorarà temporaument segondaria. Pr’amor que siguec profetizat que prumèr caliá tronar era hemna troiana Briseïda a Aquiles, cap de mirmidons e gran aliat des aqueus. Briseïda, dempús d’èster guanhada ena luta per Aquiles, siguec dempús raubada ath sòn còp per Agammenon. Aquiles, emprenhat, non vò lutar mès damb es aqueus enquia que tornarà a auer Briseïda, raubada per Agammenon. E es aqueus comencen a pérder batalhes en prat batalhèr.

Es diferents dius, era familha de Zèus, an simpatia pes aqueus o pes troians. E ajudaràn ambedues armades. Es lutes contunhen es trèves e aguestes a naues lutes. Quan es aqueus perden ua batalha e ua auta Agammenon vò tornar ara luta. Mès Aquiles non vò escotar es paraules deth cap des aqueus – e açò entàs grècs ère ua fauta plan grèva, pr’amor der orgolh -.

Es aqueus contunhen dempús de 9 annades dauant de Tròia. Quan comencen a pérder Agammenon decidís retirar-se mès es auti caps aqueus coma Ulisses, rei d’Itaca, o Aiax li demanen de contunhar era luta. Alavètz Aquiles autorize eth sòn amic Patròcle a utilizar es sues armes entà lutar un aute còp. Quan Patròcle serà aucit ena luta, Aquiles causis tornar ara madeisha entà venjar eth sòn amic. Atau, des 24 cants dera Iliada, Aquiles non tornarà a lutar enquiath cant XXau. Aucís eth prince troian Hectòr e, fin finau, es aqueus demanen ua nàua trèva de 12 dies. Quan eth cadavre d’Hectòr entre en Tròia entà auer un bon funerau, ei quan arribe eth fin dera Iliada.

Un mistèri long

Homèr non ei encara guaire coneishut. Se pense que viuec en sègle VIII aC e qu’escriuec era Odissea e era Iliada. Mès non toti es expèrts i son d’acòrd. De hèt, des dera epòca der abat de Lo Binhac (Gasconha) que neguèc era existéncia d’Homèr en 1670, era discussion contunhe e ei luenh d’èster acabada.

Segontes bèri uns expèrts, Homèr siguec ua legenda e era Iliada ei sonque ua amassada de cants oraus de sègles anteriors. Totun, e maugrat que fòrça expèrts confirmen qu’ambedues òbres sigueren escrites per un autor unic, aguest poirie plan non èster Homèr.

Qu’ei segur qu’era Iliada siguec escrita abans der an 630 aC. La lengua usada ei eth grèc omeric, ua mescla de dialèctes ionian e eolian, ja antic en aquera epòca. Auec tanta influéncia en Grècia qu’es romans tradusiren ath latin era òbra e pendent fòrça temps siguec considerada coma un modèl a liéger pes classes mejanes e nautes de Grècia e Roma.

Virgili escriuec era sua continuacion, era Eneida. Pendent era edat medievau siguec escrita era Iliada d’Hermoniakos, en grèc bizantin. En Sègle XIIau siguec escrit eth Roman de Tròia e en sègle XVau era Destruccion de Tròia. Encara aué se pòt trapar era sua influéncia en òbres d’autors de tot eth mon e enquia en òbres de sciéncia ficcion, coma Ilium o Olympos (2006) de Dan Simmons.

Aué, e maugrat qu’era Iliada a coma protagonista principau Aquiles (er orgolhós), un aute personatge, Hectòr, gaudís encara de mès simpaties, pr’amor qu’evolucione e, maugrat èster manipulat pes dius, fin finau, accepte era sua mòrt e morís entà sauvar era sua familha e Tròia. E eth caractèr guerrèr d’aquiles ei comdamnat mès non era prudéncia bellica d’Ulisses.

Non cau díder que tradusir ar occitan era Iliada ei un prètzhèt singular, aué. Mès ar aranés. Mès eth trabalh d’Antòni Nogués coma traductor ja ei aué un classic e que cau recomandar de segur. Era pròsa dera version aranesa ei estonanta e plan beròia e eth lector se’na va lèu lèu ad aquera epòca tan luenha entà lutar e atacar o defensar Tròia damb era sua lectura. Eth libre siguec editat per Institut d’Estudis Aranesi- Acadèmia Aranesa dera Lengua Occitana (IEA-AALO) non hè guaire e ei un libre que cau liéger, pr’amor dera beutat dera lengua utilizada e d’ua magnifica traduccion ar occitan. Ua lengua que, damb eth trabalh des darreres annades der IEA-AALO demòstre qu’ei ua lengua de nauta cultura ath costat d’autes lengües mès granes e parlades mès ja sense cap complèx.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.