Gaireben 3 000 annadas aprés la sciéncia istorica a pas podut confirmar se Omèr existiguèt o pas. E cal remembrar que, per la civilizacion occidentala Omèr foguèt lo paire, lo creator, de dos dels poèmas pus estonants de la literatura mondiala; L’Iliada e l’Odissèa.
Lo problèma es complèx pr’amor que pas dengun sap pas res real o definitiu sus Omèr. Es pas conegut quand va viure, ont va nàisser o se foguèt un personatge istoric real. Omeros en grèc vòl dire ostatge e i a una teoria que ditz que foguèt un ostatge o presonièr dels grècs d’origina babilònia que puèi foguèt conegut pels grècs amb aquel escaisnòm.
En mai d’aquò, las biografias antigas d’Omèr son plan posterioras a la sieuna supausada epòca e forman part de la tradicion, l’imaginacion e la legenda. E i a fòrça dobtes pr’amor que los poèmas omerics son fruch d’una cultura, mai que mai, orala, e doncas poirián èsser tanben la resulta de mai d’un poèta.
E doncas, cal poder se demanar; Omèr foguèt real ? La qüestion es pas brica nòva. Fa sègles que los filològs e istorians vòlon una responsa. Pasmens, un escrivan e filològ occitan, Robèrt Lafont, aufriguèt una nòva perspectiva plan interessanta al problèma pr’amor qu’a coma origina una idèa antiga mas plan restacada amb çò que coneissèm uèi lo jorn sus la poesia orala.
Una societat de transmission orala de la coneissença
Al mond d’Omèr, la poesia epica grèga èra totjorn orala. Poètas e cantaires coneissián fòrça poèmas de divèrses autors. E la poesia omerica tanben ne podián aver format una partida. Aquò explicariá plan fòrça caracteristicas de la poesia d’Omèr; epitets repetits, formulas repetitivas, eca…
Cal saber que los poetas orals memorizavan tèxtes que sovent èran pas los parièrs. Es a dire, los poèmas tanben cambiavan. E aquò fa pensar que, benlèu Omèr foguèt un poeta… desparièr. En 1666 l’abat Francés Edelin d’Aubinhac prepausèt que los tèxtes omerics podián plan èsser cants independents qu’aprés foguèron amasssats.
D’autres expèrts coma Friedrich August Wolf diguèt en 1795 qu’èra pas possible qu’una societat orala aguèsse produch l’Iliada o l’Odissèa. Son òbras tròp longas. Per Wolf, serián mailèu la resulta d’una amassada plan posteriora (sègles).
Mas alara cal observar una figura de l’antiquitat clau en aqueste procés: Pisistrat. Pisistrat governèt Atènas al sègle VI aC. Lo sieu filh, Iparc, l’ajudèt. Una òbra antiga, l’Iparc, afirma qu’Iparc ordonèt amassar totes los tèxtes omerics e los ordenar per puèi poder èsser cantats al festival de las Panatenèas per divèrses rapsòdas.
Aquesta istòria puèi demorèt cambiada: Pisistrat e Iparc avián amassat divèrses cants omerics que demoravan desseparats oralament fins aquel moment. E los ordonèron. Çò es dire que l’òrdre actual seriá òbra d’Iparc. Ordonar vòl pas dire crear. Pisistrat creèt pas Omèr. Lafont sonque parla de com los tèxtes foguèron amassats e ordenats e pro.
Al libre Lo viatge grand de l’Ulisses d’Itaca, Lafont revirèt l’Odissèa del grec mas atanben interpreta los cants. Per Lafont son tèxtes amassats, “cordurats”, pels ancians. Divèrsas istòrias foguèron cosidas, amassadas, per qualcun/es per formar un tot. E l’istòria venguèt màger. Mas, qué demòra d’Omèr alara ?
Mentre que divèrses cercaires dison segurs qu’Omèr existiguèt pas e d’autres quiòc, Lafont ditz que cal pas pensar en aquò. Es pas important saber se Omèr visquèt o pas. Los tèxtes èran cants desseparats e puèi units e d’aicí nasquèt l’Odissèa (aprés que l’Iliada).
Car afirmar qu’Omèr existiguèt pas se pòt pas demostrar. Dire qu’Omèr existiguèt mas qu’escriguèt pas los poèmas se pòt encara mens demostrar. Se aguèsse existit, visquèt una epòca amb una tradicion orala de cants independents. E los poèmas aurián existit malgrat l’òbra d’Omèr.
Segon Lafont, se pòt pas negar l’existéncia d’Òmèr. Se òm ditz qu’Omèr es un nòm creat e pas real pr’amor d’una tradicion, se pòt pas defensar. Omèr seriá la resulta d’un procés que demorèt sègles. E doncas cal pas conéisser l’autor real. Es pas de besonh. Cal pas demostrar qu’Omèr existiguèt pas nimai la siá existència. Es pas important, segon Lafont. Sonque cal comprene lo procés e la tradicion antiga orala.
Parry e Lord aifrmèron qu’una tradicion orala pòt demorar sègles e cambiar a cada generacion. Pr’amor qu’es una tradicion orala. Aquò quita pas dignitat a l’Odissèa. Tot çò de contràri, pr’amor qu’es una òbra plan ben escricha. A una arquitectura literària excellenta.
Es possible que la tradicion collectiva cambièsse tan un text d’un autor ? Òc. Pr’amor que i aviá cants que foncionavan pas e tanben pr’amor que qualcun (Iparc) ordonèt los ordenar. La cultura orala es coma la memòria collectiva, es plan sellectiva. Los poèmas qu’an sobreviscut o an fach pr’amor que demorèron divèrsas generacions. E la version finala ne foguèt, simplament, la melhor.
Tanpauc podem conéisser se Pisistrat e lo sieu filh Iparc ordenèron realament aquela amassada. Es segur que lo procés foguèt plan mai long. D’efièch, la version amb 24 cants actuals foguèt amassada per l’Escòla d’Alexandria. D’aquò òc que i a espròvas.
Per ansin, Lafont vòl far comprene que la qüestion sus Omèr es pas drecha. Se demanam se Omèr existiguèt la responsa sonque pòt èsser òc o non. Mas la qüestion deuriá èsser Com poguèt una tradicion orala venir Omèr ? Aquò balha mai jòc: benlèu i aguèt un poeta nomenat Omèr o benlèu pas. Benlèu foguèt excepcional o benlèu pas. Mas trabalhèt los tèxtes ? Quiòc !
E tot aquò sens negar que l’Iliada e l’Odissèa foguèsson la resulta d’una òbra collectiva, una òbra de fòrça votzes. Bastidas pendent generacions. Se foguèt aital, cal pas patir per se Omèr existiguèt o pas. Lo nòm d’Omèr es màger que l’autor dels poèmas. Se existiguèt, recebèt e visquèt una tradicion orala. Los poètas cambièron los tèxtes. Atènas los amassèt e los d’Alexandria los editèron. Aquò es çò que ditz Lafont.
Benlèu Omèr es pas lo nòm d’un poeta mas d’una tradicion collectiva. Totun, 27 sègles aprés encara legissèm l’Odissèa e l’Iliada e demorèm emocionats. Benlèu, e amb aquò pensam parièr a Lafont, Omèr foguèt pas lo nòm d’un poeta, mas lo nòm d’una memòria collectiva que puèi venguèt, amb lo temps, literatura.
Un article de Christian Andreu*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.
