LA LENGA BRETONA, LA FÒRÇA DE LA DIFERÉNCIA

Lo Breton es la lenga nativa de Bretanha, mas coma totas las lengas «regionalas» en França, sa situacion actuala es complicada. Es la sola lenga celtica parlada en Euròpa continentala. Parlam amb Gaël Briand, redactor en cap del jornal bilingüe Pobl Vreizh, qu’es un grand coneisseire de la realitat lingüistica bretona.  

Redaccion. – Es lo Redactor en cap del jornal Le Peuple Breton / Pobl Vreizh, amb una evidenta vocacion d’identitat bretona. Quinas son las tòcas de vòstre jornal? Quina es la preséncia del breton als mèdias d’informacion? Pensas que los malhums d’informacion d’Internet pòdon venir una escassença per las lengas consideradas “minoritàrias”, o una menaça, se soscam a la globalizacion?

Gaël Briand.- Nòstra linha editoriala es mai o mens la de l’Union Democratica Bretona, un partit politic d’esquèrra fondat en 1964 sus de principis anticolonialistas. Puslèu que de reagir a França, estimam mai de dire qui sèm e çò que volèm. Nòstra tòca es fòrça simpla, en realitat: provesir als nòstres legeires una analisi realizada dempuèi Bretanha e non pas dempuèi París. Malgrat que l’ofèrta mediatica s’es espandida dempuèi 1964, la vision demòra fòrça centralizada en França. Pr’açò, çò qu’es important per París o es pas necessàriament per nosautres, e vice vèrsa.

Lo nom de nòstra revista balha la color: sèm un pòble, e coma tal, reivindicam de dreches collectius que França nèga. Coma ciutadans (franceses), gaudissèm dels meteisses dreches que totes los autres, mas nòstra cultura existís pas oficialament e doncas a pas cap de drech. Lenga, istòria, territòri… res de tot aquò es protegit pr’amor d’aquela negacion. A Le Peuple breton avèm mantunas paginas en breton. Es evident que devèm li far de plaça. De temps en temps, avèm agut de paginas en gallo (l’autra lenga minoritària de Bretanha), mas aquò es mens abitual. Es possible que la visibilitat escricha d’aquelas lengas siá melhora qu’abans, mas demòra en granda partida simbolica e, sustot, s’entend pas enlòc! D’articles originals en breton, pas tradusits (pr’amor qu’es una lenga viva), permeton tanben d’aver un espaci exclusiu pels locutors de breton. Dempuèi qualques ans soscam a publicar una revista sonque en breton, mas, per manca d’argent e de temps, i arribam pas. Cal dire que Le Peuple breton se basa essencialament sus de volontaris. I a d’autras revistas en papièr: Ya!, Bremañ, Al Lañv o, encara, Al Liamm (literària)…

Quant a l’Internet, la lenga bretona a totjorn tròp pauc de preséncia. Uèi aquel es un mejan essencial per la visibilitat de la lenga bretona. Diriái pas que l’Internet siá una «escasença», encara que los canals tradicionals pòdon contornar. Amb aquò, lo problèma de la lenga bretona es jamai estat la produccion. Sus l’Internet, los creators de contengut son legion. (De Splann! als instagrammaires o youtubaires, l’ofèrta existís.) I a egalament fòrça artistas que trabalhan en lenga bretona. En çò que tanh a la difusion, per contra, aquò’s fòrça mai malaisit. Es tanben lo cas de Le Peuple breton…

Dempuei 1977 existís un malhum d’escòlas d’immersion en breton, conegut coma Diwan. Quina es sa situacion actuala? E la preséncia de la lenga dins lo sistèma d’educacion public?

G.B.- Las escòlas Diwan se basan pas solament sus l’ensenhament escolar; la vida dins l’escòla tota se debana en breton. A partir d’aquel moment, se comptan pas las oras: lo breton es pas una opcion, es una vertadièra lenga de vida. Diwan es, sens dobte, lo melhor esplech per la trasmission del breton, quitament a l’ora d’ara. (Dempuèi 2008, podèm inclure tanben la Redadeg, la corsa de relais en favor de la lenga bretona.) Lo problèma es que l’Estat refusa l’apròche immersiu, amb lo resultat que lo malhum Diwan a pas jamai pogut obténer una vertadièra reconeissença. Es donc considerat coma «privat», alara que los corses son gratuïts e laïcs. Aquò arrèsta fòrça familhas, que son restacadas al sistèma public. Las escòlas Diwan s’afanan constantament per amassar de fons pr’amor de manténer en foncionament tot lo malhum, de la mairala fins al licèu. De fach, aquò vòl dire qu’una granda partida d’aquel temps pòt pas èsser destinada a d’autres projèctes o al desvolopament. Los efectius cobrisson mens de 4000 escolans.

L’Estat francés se trufa de la subrevivençia del breton. Considèra nòstra lenga mens importanta encara qu’una lenga estrangièra, coma una simpla opcion. La França s’es bastida en granda mesura sus sa lenga, e l’existéncia meteissa del breton inquieta sos dirigents. Çaquelà, sèm pas pus de 100 000 locutors. L’Estat francés es plan fragil!

R.- E los autres mèdias, coma la ràdio e la television? La preséncia sus la ràdio e la television publica es fòrça redusida. Fa d’annadas espeliguèt lo projècte TV Breizh, mas malurosament poguèt pas s’assolidar.

G.B.- Existís un malhum de ràdios en lenga bretona, Radio Breizh, que fa un trabalh supèrb. Eles tanben mancan de subvencions per se desvolopar, mas provesisson de novèlas e de reportatges en lenga bretona. Quant a la television, aquò’s mai malaisit, pr’amor que, a la diferéncia de la ràdio, la decision es presa un còp de mai a París. De fach, France Télévision difusa qualques oras de programas bretons cada setmana, mas dobta pas a los anullar o los reprogramar se arriba quicòm d’autre considerat mai «interessant». Es donc pas rar que lo programa del dimenge al matin Bali Breizh siá remplaçat per d’espòrt. Avèm pas cap de cadena pròpria en breton. Apareisson a d’autras iniciativas, coma Brezhoweb, sus lo web, mas an pas de continuïtat.

R.- La lei Molac dobriguèt un orizont amb fòrça espers per lo breton e per las autras lengas, mas fin finala los articles mai favorables subrevisquèron pas a la decision del Conselh Constitucional. Cossí avètz viscut vosautres, en Bretanha, aquel procès legislatiu?

G.B.- Una partida de la lei Molac foguèt en fach censurada pel Conselh Constitucional a la seguida d’una reclamacion del ministre de l’Educacion Nacionala d’alara, Jean-Michel Blanquer. Pr’açò qualques articles foguèron conservats. Aquela lei representa, donc, dins son ensems, un pas endavant indenegable: a l’ora d’ara, es possible l’immersion dins la filièra d’educacion publica bilingüa, per exemple. Mas encara cal aver lo personal per o far! Dins aquel domeni, esperam pas res, malurosament, de l’Estat.

Quant al movement breton, deu arrestar d’agir d’un biais tan pragmatic. Sonque una reconeissença plena e completa del pòble breton permetrà de far avançar nòstra causa. Çò que nos cal en Bretanha es una cooficialitat a part entièra, pas que de micalhas! Tot lo mond o sap, mas contunham de virar a l’entorn de l’elefant dins la sala pr’amor qu’espanta lo poder. A l’ora d’ara, França ierarquiza las culturas e las lengas. Es just, aquò? Lo breton, coma las autras lengas parladas dins lo territòri (alevat del francés), es considerat coma una soslenga. I a pas de «lengas regionalas» ; existisson de lengas amb d’estatuts juridics diferents. Mas nosautres, en Bretanha, avèm pas d’Estat que garantisca aqueles dreches lingüistics. Son aqueles dreches que cal ganhar per la lucha politica. Lo demai es parlar per parlar. L’Estat acompanha lo breton cap a una mòrt certana, e n’es plenament conscient. Aquò es fòrça cinic.

R.- Una lenga a totjorn besonh de la leialtat e del sosten de sos locutors. Cossí se manifesta l’actitud de la populacion de Bretanha cap a sa pròpria lenga? E la consciéncia del besonh de luchar pel breton? Quina relacion manten amb las autras lengas cèltas sòrres?

G.B.- Sens lo sosten de la societat, i a pas res d’esperar. Uèi, lo breton a de bona premsa a la societat bretona: la lenga es populara, lo talent per l’aprene existís, e degun compren pas la rigiditat ideologica de l’Estat. Pr’aquò lo nombre de locutors demòra bas e la trajectòria es pas bona. Passarem doncas probablament de 100 000 a 50 000 d’aicí al pròche estudi sociolinguïstic. Cresi que nos cal repensar nòstre apròche per preservar lo breton. Plan segur, l’escòla es essenciala, e cal contunhar de far pression per que se dubriscan de classas novèlas e assolidar los sites existents. Mas la lenga bretona se transmet gaireben pas mai dins las familhas. Ven una lenga d’escòla o, encara pièger, de militants. De parents inscrivon lors enfants dins de filièras bilingüas o d’immersion, se disent «aquò’s tot, ai fach çò que caliá», mas qu’an fach, eles? Es pas pro de passar la responsabilitat sus la generacion venenta simplament; cal tanben faire d’esfòrces per se meteis, encara que siá dificil. Un enfant comprendrà pas perqué apren lo breton se percep pas l’importància de la lenga en çò de sos parents. N’ai estat testimòni en ensenhant qualques meses.

Al conselh regional, mon grop a prepausat de formar tota una generacion de joves en breton. Cal trobar l’argent, naturalament, mas imaginatz que se prepausa als joves de 20-30 ans de seguir a gratis una formacion de sièis meses, o quitament que foguèsson pagats per la seguir! Non solament emplegarián lo breton dins lors mestièrs futurs, mas lors enfants, lo jorn que n’auriàn, es fòrça mai probable que parlèsson vertadièrament lo breton a la fin de lors estudis. Lo cercaire Gwenolé Larvol ditz essencialament qu’aprenèm una lenga (quina que siá) per doas rasons: la comunicacion e l’identitat. Totes parlam francés, doncas la primièra rend lo breton pas «util». Cal alara trabalhar l’autra rason, aquela que depend pas de l’utilitat sociala, mas de qui sèm: Bretons! Uèi, un estrangièr qu’apren lo breton es reconegut immediatament coma «breton». Paradoxalament, es ben possible que vòlga pas èsser breton pel sol fach d’aprene a parlar breton. Mas es un sesame qu’autreja una legitimitat evidenta. Lo jorn que ligarem l’identitat a la lenga, i aurà fòrça mai de candidats per l’aprene…

Una entrevista de Francesc Sangar*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm

Imatges de l’entrevista balhadas per Gaël Briand/ Le Peuple Breton / Pobl Vreizh