En 2018 se celebrèc un des descorbiments occitans mès susprenents laguens eth mon dera Preistòria: era trobalha der òme de Cròsmanhon per Loís Lartet en 1868, en Las Aisiás de Taiac, en Peiregòrd (Dordonha). Pr’açò diuèrsi musèus dera region haràn actes e eveniments pendent tota era annada. De hèt, descorbir es esqueletes dejós der Abric de Cròs-manhon signifiquèc un shinhau mès de lum ena istòria dera evolucion umana. Era trobalha, que siguec en Occitània tanben siguec hèta per un occitan.
Cau rebrembar aquera trobalha scientifica per mès d’ua rason. Non hège guaire qu’auie estat classat er Òme de Neandertal (1856), descorbit ena val deth madeish nòm en Alemanha der oèst. Mès encara non se coneishie quins sigueren es prumèrs individús dera nòsta espècia actuau, Homo sapiens sapiens.
Era proposicion preistorica que hec dempús er occitan Loís Lartet en 1868 damb er article “Ua hòssa troglodita deth Peiregòrd “ ena Societat Antropologica de París cambièc era direccion dera evolucion.
Loís Lartet prepausèc es esqueletes fossiles recentaments descorbides en Las Aisiás de Taiac e Siruèlh en er Abric de Cròs-Manhon com es prumèrs especimèns dera nòsta espècia maugrat es sues caracteristiques arcaiques. E dempús d’aqueth moment e pendent lèu un sègle er Òme de Cròsmanhon siguec sinonim dera nòsta espècia enquiath sòn classament definitiu apuprètz es annades 1970.
Tot açò se desvolopèc en tèrra occitana, en Dordonha, e, a mès, er arqueològ qu’ac descorbic siguec un occitan e açò da tanben mès importància ara istòria dera antropologia d’Occitània. Mès com se desvolopèc aqueth descorbiment ?
Es esqueletes fossiles de cinc individús preistorics
En març de 1868 un grop d’obrèrs que hège ua carretèra auec besonh de mès arròques. E anèren enquiar Abric de Cròs-Manhon ( cròs vò díder tanben horat e Manhon ère era familha proprietària d’aqueth terren) entà n’auer mès. Atau lèu comencèren a aparéisher uassi umans e es trebalhs sigueren arturadi e es autoritats alertades.
Lèu arribèc Loís Lartet, que comencèc ua excavacion scientifica deth lòc. Lèu trapèc es uassi fossils de cinc esqueletes – quate adults e un mainatge – que sigueren classats pr’amor des sues caracteristiques com membres dera nòsta pròpria espècia – auien ua talha mejana d’1,85 mètres, un nas e front gran e un menton prominent.
Tot açò hège der Òme de Crosmanhon ua espècia fòrça diferenta de Neandertal – pr’amor dera sua talha fòrça mès nauta, front gran e un menton que Neandertal non auie. Pòc dempús era sua industria litica siguec associada damb er Aurinhacian. Totun, ena epòca siguec confirmat qu’ère ua espècia que demoraue en baumes (dilhèu pr’amor qu’es uassi sigueren descorbidi dejós der Abric de Cròs-Manhon, mès non laguens deth madeish) e aué se sap que siguec mès ben nomada e que demorèc en campaments ar aire liure.
Arribèc ad aquera part d’Euròpa ja damb arcs e sagetes e açò dilhèu hec d’eth un tipe d’òme mès adaptat ar environament e que finic per guanhar era luta pera suberviuéncia damb es neandertalians. Va ben, açò e auer ua mès complèxa capacitat culturau e d’adaptacion qu’aqueri. E dilhèu pr’açò aué èm aciu.
Era istòria dera nòsta espècia en Euròpa
Aué eth coneishement qu’auem der Òme de Cròsmanhon ei mès prigonda. En 1868 se pensaue qu’ère ua espècia mejana entre neandertalians e Homo sapiens sapiens (era nòsta espècia). Era proposicion antropologica hèta per Lartet provoquèc ua discussion prigonda laguens dera comunautat scientifica dera epòca pr’amor des caracteristiques fisiques des esqueletes trapades en Dordonha (semble qu’auien patit fòrça herides pendent era sua vida e açò provocaue auer ua fisionomia fòrça arcaica). Aué se sap segur, qu’era vida qu’aueren siguec fòrça dura mès qu’èren dera nòsta madeisha espècia.
Eth sòn classament siguec fòrça discutit pendent desenats d’annades: en 1899 encara ère classat com Homo spelaeus (er Òme des Baumes) e com ua espècia diferenta. Aué es uassi an estats datadi damb 27.680 ans e son era mòstra finau d’ua espècia ominida, era nòsta, que comencèc eth sòn camin hè mès de 300.000 annades des d’Africa (e tanben se sap qu’aqueres esqueletes non èren d’òmes blancs mès neres com demostrèc un estudi genetic dera annada 2013 dera sua pigmentacion).
A mès, un aute estudi hèt en 2012 confirmèc qu’aqueri òmes èren un crotzament entre era nòsta espècia e era neandertaliana pr’amor qu’auien enquia un 11% d’ADN neandertalian (Segontes un estudi hèt sus es esqueletes d’Homo sapiens sapiens de 40.000 annades trapades en Romania e Siberia).
Atau, es prumèrs òmes modèrns (o Òme de Cròsmanhon), quan entrèren en Euròpa, trapèren neandertalians. Mès non per tot. Es neandertalians demorauen en lòcs mès cauds e damb fòrça bòsc e vegetacion e era nòsta espècia s’especializèc en víuer sustot pendent eth començament en tundres, e estèpes e lòcs mès heireds e damb mens vegetacion.
Era dièta de Cròsmanhon tanben ère diferenta pr’amor dera utilizacion d’objèctes qu’ajudauen a lançar javelines (propulsors), arpons e arc e sagetes e minjauen fòrça mens carn que non Neandertal. Atau, ena sua dièta i auie fòrça mès peish e molluscs (enquia un 25% mès) que non era auta espècia umana europèa d’aquera epòca.
Era trobalha posteriora de pèires talhades segontes era tecnica solutreana balhèc rasons as cercaires entà afirmar qu’aqueth Òme de Cròsmanhon ère fòrça mès capacitat e sustot evolucionat que Neandertal e que pr’açò aguest s’escandilhèc. Totun, aué s’a descorbit qu’es neandertalians tanben auien ua industria litica pròpria, eth chatelperronian, e que tanben pintauen es parets des baumes.
Tot açò non hège d’aguest un èster inferior a nosati mès diferent. E eth madeish sens dera evolucion comence a cambiar pr’amor que ja non a mès eth sens de progrès mès solament d’adaptacion e cambiament – e açò arrèste es especulacions racistes e supremacistes enganhades dera nòsta espècia hètes pendent mès de 100 annades-.
Sigue com sigue en 2018 hec 150 annades que descorbiren es prumèrs especimèns dera nòsta espècia, gessuda d’Africa fòrça abans e arribada a Occitània hè 30.000 annades. Siguec un hèt susprenent alavetz e encara ac ei aué. Pr’amor que non tostemps ei descorbida era origina d’un madeish.
Un arqueològ occitan
Loís Lartet siguec er arqueològ que descorbic es esqueletes trapades en Cròs-Manhon en 1868. Siguec enviat aquiu peth son pair, Edoard Lartet, un celèbre preistorian qu’aqueth dia non podec anar-i. Açò dèc Loís eth privilègi d’entrar ena istòria dera arqueologia occitana prumèr e dempús mondiau.
Neishut en 1840 en Castèthnau de Manhoac (Gasconha), siguec ua persona que desvolopèc er amor pera sciéncia lèu. En 1862 ja ère en París en tot trabalhar com ajudant en Musèu d’Istòria Naturau.
Entre 1864 e 1865 viatgèc per Castilha e Palestina e publiquèc diuèrsi articles que, en 1869 l’ajudarien a finir ua tèsi de geologia. Ua annada abans descorbic er Òme de Cròsmanhon en Peiregòrd e classèc es esqueletes laguens era nòsta madeisha espècia. Era guèrra de 1870 trinquèc es estudis de Lartet e era familha decidic tornar a Occitània on Loís Lartet demorarie enquiara sua mòrt.
Des d’alavetz e enquiara fin dera sua vida trabalharie com catedratic ena Facultat de Sciéncies de Tolosa en tot ensenhar Geologia e Mineralogia. Quan moric en 1899 eth sòn nòm ère ja associat damb er Òme de Cròsmanhon e ara Istòria dera Evolucion Umana entà tostemps. E encara ac ei aué. Que cau rebremba’c.
Un article de Christian Andreu*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.
Aguest article ei publicat gràcies a un acòrdi de cooperacion damb www.aranes.club, era pagina web entà apréner aranés de forma gratuita
