Ditz l’istorian Marcel Boussioux, a la sieuna Istòria de l’Arièja (Lacour, 1999) que los calvinistas de Pàmias, sens cap de luòc de culte, causiguèron s’amassar en una cambra de l’ospital de la vila per escotar messa. Los catolics balhèron l’alarma, los protestants s’armèron, arribèt la panica e una femna catolica foguèt aucida d’una fusilhada d’arcabusa.
En agost de 1561, qualcunes pastors protestants arribèron a Pàmias. Lor succés arribèt lèu; un més aprés ja i aviá tres còps mai protestants a Pàmias que non catolics. E lo governador del comtat de Foish, lo vicomte de Pailhés ordonèt l’obertura de Nòstra Senhora del Camp als uganauds per la celebracion de lor culte al matin e al ser. Los uganauds, totun, saquèron la glèisa, los altars e las fònts de benediccion catolicas.
Lo 21 d’octubre de 1561 los uganauds ganhèron lo convent de los Jacobins e saquèron lor glèisa, una monje foguèt aucit e 9 capturats. En novembre de la meteissa annada los protestants ataquèron lo convent de los Cordelièrs de Pàmias.
A Foish foguèt tanben organitzada una glèisa protestanta a Sant Vincent. Quan los uganauds demanèron poder usar la capèla del cementèri de l’ospital, los catolics alertèron lo Parlament de Tolosa. En desembre, los uganauds de Pàmias envièron a Foish Pèire Clement e Jofré Brun amb una armada. Lo 28 de desembre alertèron tota la populacion, mas los catolics sortiguèron pas de lors ostals. E los uganauds conquistèron la capèla de Montgausí e la de Sant Volusian, que foguèron sacadas. Los religioses catolics fugiguèron de la vila.
La contrataca catolica
“En 1561 lo governador del comtat de Foish, Pailhés, menèt lo jutge Abbatia, que luchariá contra los uganauds fins a 1563; i aguèt dos condemnats a mòrt, que moriguèron puèi sus la ròda e decapitats. Dos autres foguèron brutlats, çò daissèt escrich Boussieux”.
Aquela meteissa annada los protestants ja èran una majoritat de la populacion locala. Bastiguèron la Glèisa Reformada. Al Mas d’Azil los catolics fugiguèron de la vila pr’amor de mai en mai preséncia d’uganauds a la meteissa.
La conversion de Joana de Labrit, reina de Navarra ( 1528-1572) sonque provoquèt mai e mai conversions d’uganauds. Puèi arribèt encara mai de violéncia; los uganauds ataquèron las vilas e vilatges de la Val de Lesat e de Larisa, Gabre, Le Carlar, Sabarat, eca.
A Pàmias los uganauds ataquèron los catolics e aquestes fugiguèron al Mercadal. Lo Parlament de Tolosa ordonèt a Pailhés contrarotlar una situacion que començava a venir caotica. La repression foguèt grèva; 10 uganauds foguèron enviats a galèras e sonque en Foish i aguèron 32 execucions.
En 1562 los uganauds foguèron expulsats de Tolosa. La guèrra demest protestants e catolics demorariá encara 40 ans. En mai d’aquò, arribèt la pèsta, qu’auciguèt 3.000 ariejeses. Pàmias e Maseras ne foguèron doas de las vilas que pus patiguèron aquel òrre flagèl.
En 1563 lo Parlament de Tolosa ordonèt a Pàmias balhar sonque un luòc de culte per vila als uganauds e en defòra de la vila. E demanèt al senhor de Mirapeis d’expulsar los estrangièrs de Pàmias. La guèrra èra sonque començada….
La Redaccion
