Ua visita estivau a Gasconha ei tostemps de besonh e pas solament pr’amor d’un beròi paisatge. Que s’i pòt descobrir meravilhas umanas e naturaus, com la celèbra espuga de Bètharram. Ua visita qui dèisha pas jamei indiferent e qu’entraina visitar un deus sites sosterranhs mei beròis de tota Euròpa.
Pr’amor que l’Espuga o gròta de Bètharram (qu’en gascon vòu díser justament aquò Bèth Arram), qu’ei ua tuta situada enter Lorda e Pau e qu’ei solament a 2 km deu santuari de Nosta Dauna de Bètharram. Qu’ei ua espuga plan beròja e qu’avó de besonh cent ans d’òbras entà la poder visitar com ac hèm uei. E qu’ei dit lèu.
L’espuga qu’estó descobèrta en 1819 per un membre de l’anciana Gardia Imperiau napoleoniana. Totun, que caló esperar dinc a l’an 1836 entà començar las prumèras exploracions (Mermet). En l’annada 1907, totun, Edoard Alfred Martel (1859-1938) que l’estudiè dab pregondor amassa dab Leon Ross.
Ua espuga espectaculara
En l’annada 2003 qu’estó remembrat lo centenàri de la purmèra visita publica. Leon Ross qu’avèva dejà ordenat abans bastir ua centrau electrica locau entà poder la visitar e que poguèron profieitar tots los abitants de la region. En 1902 enqüèra qu’estó bastit un pont entà poder i arribar e en 1903 l’espuga qu’obrí pòrtas entà poder estar visitada per tots, gascons e estrangèrs.
La tuta de Bètharram qu’avó Albert Ross, hilh deu precedent, com dirigent de l’espuga despuish l’an 1908. Ne seré pas dinc a 1925 qu’estó bastida ua sortida d’emergéncia. Trenta ans après, Edmond Ross, lo net, realizèt l’audio en 5 lengas entà las visitants. En 1973 un tren qu’arribè entà poder crotzar l’espuga e despuish l’an 1996 Albert Ross que dirigeish çò qu’ei un deus sites toristics mei visitats de Gasconha.
Pr’amor que l’espuga de Bètharram ei considerada la mei beròja de tota Euròpa. La visita que crotza 2,8 km de longor dab un desnivèu de 80 mètres. Lo fluvi sosterranh (Gava de Pau), hè 3,5 km de longada e se començam la visita au departament deus Pirenèus Atlantics ne sortirèm au deus Hauts Pirenèus.
Solament entrar dejà començaram a trapar formacions geologicas extraordinàrias, coma la Campana Giganta, la Mosquèa, lo Minarèt o enqüèra lo tèt madeish de l’espuga, on un relèu estonant estó format peu fluvi en ua epòca anciana, hèra anciana, que’s debanè hè milions d’annadas !
Mes tanben i traparam mei formacions coma la Columna Romana o la Columna d’Ercules, un Cap d’Òmi o un Cap d’Ors, dont autes. Aprés crotzar la Cramba magica deu Caos qu’arribam au fluvi. La nautada de la cramba acíu deisha shens paraulas pr’amor que son enter 30 e 60 m de nautada. Un còp au fluvi, mes en baish, que i a la celèbra Cambra de l’In·hèrn (80 m de nautada). Ací que i a mei de 600 m de ròca desús noste e qu’èm a 1 000 m jós la montanha, çò qu’ei dit lèu.
Lo fluvi qu’ei crotzat dab barca. Pendent lo viatge qu’examinam lo Temple de las Sèrps o enqüèra la Ròca Transparenta. Tanben descobrim, estonats, que i a ròcas sonoras ! Qu’ei un espectacular viatge au Centre de la Tèrra, mes reau.
Bètharram qu’ei plea d’estalagtitas e estalagmitas, çò qu’ei díser carbonat de calci cristallizat que puish vien argonita o calcita en tot formar un cercle au som deu teit de la ròca que dèisha tombar aiga. Aquesta, que tombarà drin a drin pendent milions d’annadas e que formarà las formacions geologicas que podem véder a Bètharram.
L’espuga que son en vertat 5 solèrs diferents. Creats per l’erosion fisica e tanben quimia de l’aiga. Los 3 solèrs superiors que son galerias mortas. Acíu qu’estó trobat peu professor Carthaillac de Tolosa mantun traç d’ors de las espugas. Nosauts, sustot, que visitam las duas galerias mei baishas.
A la Grana Cramba que podem véder la Granda Campana, formada, gòta a gòta, pendent milions d’annadas e rebrembar qu’estalagtitas e estalagmitas enqüèra creishen uei au sòu e lo teit de l’espuga. Que son formacions geologicas estonantas la Hortalessa, lo Cap, lo Rinocèros o enqüèra la Logia deu Teatre. Visitants importants de Bètharram com l’arqueològue Enric Breuil dejà confirmèn qu’ei ua espuga meravilhosa pr’amor que qualcunas formacions son drin excentricas e pas guaire abituaus.
Abans d’arribar au fluvi, la temperatura qu’ei de solament 14ºC. Au fluvi solament 12ºC estiu e ivèrn. Quan plò lo nivèu deu fluvi que monta. Lo teit, totun, qu’ei adara a 30, 40, 50 mètres de nautada. Lo fluvi n’ei pas briga pregond (1-3 m) e pendent lo viatge que podem demorar esmiraglats aprés véder lo Palais de las Hadas.
Se contunham pas mei en barca qu’ei pr’amor que lo teit vad adara plan baish. Mes enqüèra i a suspresas entà descobrir, coma la Ròca Sonora (vueda), abans de trobar dejà lo corrènt d’aire de l’exterior. Totun, qu’encara demòran 100 mètres de visita. Un tren modèrne miarà a la sortida, fin finau. Qu’ei ua òra de visita plan recomandadera, pr’amor qu’ei ua de las espugas, benlèu la principau, espuga d’euròpa que podem visitar a pé, en barca e en tren e qu’ei, simplament, la principau meravilha sosterranha d’Occitània e d’Euròpa.
Un article de Christian Andreu*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.
Imatge principala: Christian Andreu
