Assurbanipal (Aššur-bāni-apli en acadian), foguèt lo darrièr grand rei assirian. Filh d’Assarhaddon e Naqi’a (Zakutu), qu’èra pas reina, venguèt celèbre pr’amor que foguèt un dels pauques reis de l’Antiquitat que sabiá legir e escriure.
Pendent lo regne d’Assurbanipal, Assiria venguèt pas sonque una poténcia militara mas tanben coneguèt una edat d’aur per la cultura e l’art. Fondèt la biblioteca de Ninive ont menavan totes los documents de l’epòca. Uèi, coneissèm plan lo sieu regne pr’amor del Prisma de Rassam e d’autras escrituras divèrsas, dont la Cronica de Babilònia.
Quand lo sieu fraire moriguèt abans l’an 672 ab. C., venguèt declarat eiretièr. La siá educacion èra estada pensada per un saberut e pas per un militar. Èran cinc fraires. Quand lo sieu paire Assarhaddon defuntèt, tot èra prèst per lo coronar. Pasmens, poguèt pas èsser rei abans 668 ab. C. Lo sieu fraire. Shamash-shum-ukin, venguèt alara lo rei de Babilònia.
Las primièras campanhas militaras
En 667 ab. C, comencèt la campanha d’Elam. Plusors grops de caldèus avián traversat la frontièra e atacat de tèrras babilonianas. Lo rei i mandèt una armada e raubèt e saquegèt tot lo districte. Mai importanta foguèt, puèi, la campanha contra la vila mediterranèa de Tir.
Tir èra revoltada dempuèi un an après una demanda de perdon consecutiva a una revòlta. Mantun mainat del rei de Tir èra estat enviat en Assiria coma present per Assurbanipal. Puèi, Tir s’alièt als assirians dins l’expedicion en Egipte. Quora los reis vesins o descobriguèron, tanben mandèron de polits presents al rei assirian.
Egipte tanben èra revoltada. Lo cap de la revòlta èra Taharqa, que ja aviá causat de problèmas al paire d’Assurbanipal. Aviá una armada que se dirigissiá vèrs lo país e lo rei assirian ordenèt de contunhar la marcha. L’armada assiriana arribèt en Egipte en 667 ab. C. La noblesa egipciana s’alièt amb ela. Après luchar contra l’armada revoltada, Assurbanipal poguèt tornar conquistar Menfis, en daissant Tèbas als revoltats. La repression, pasmens, foguèt òrra, amb de milièrs de morts egipcians.
Pauc après, lo rei de Lidia, Giges, cridèt ajuda a Assurbanipal per luchar contra los cimerians. Assurbanipal s’acontentèt de pregar los dieus mas mandèt pas cap d’ajuda militara. Giges creguèt qu’Assurbanipal aviá la fisança dels dieus, ataquèt los cimerians e ganhèt.
En 664 ab. C, los revoltats egipcians conquistèron la nauta Egipte. Puèi, arribèt a Eliopòlis. Calguèt tornar enviar una autra armada en Egipte per véncer los nubians, aliats dels revoltats egipcians. Totun, los assirians desfaguèron los nubians sul prat batalhièr e puèi ataquèron e saquegèron Tèbas. Los nubians, alara, se retirèron vèrs lo lor país d’origina. Mas Assurbanipal comprenguèt plan la situacion. Reconeguèt Psametic Ir coma nòu faraon d’Egipte e s’alièt amb el. Sens armada màger, lo país podiá pas jamai èsser conquistat, almens pels assirians. En 664, los elamitas tanben ataquèron Babilònia. Quand los assirians i arribèron d’Egipte estant, los elamitas se retirèron.
En 660 ab. C., la campanha militara foguèt dirigida contra Mannèa. Los assirians conquistèron lèu lo país. Totas las vilas que trobèron foguèron brutladas e la populacion esclavada. D’autres, encara, foguèron exiliats. En 653 ab. C, los elamitas ataquèron tornarmai, mas aqueste còp foguèron perseguits, e puèi lo lor cap executat.
Mai dangierosa venguèt la situacion quand lo sieu fraire Shamash-shum-ukin, rei de Babilònia, se revoltèt. Èra en 652 ab. C. Babilònia ara s’alièt amb los caldèus, Guti e tanben Elam. Quand una armada assiriana intrèt en territòri babilonian, totes los aliats abandonèron lo rei de Babilònia. En 648, babilonia foguèt assetjada, saquejada e brutlada. Lo quite rei, Shamash-shum-ukin, moriguèt en son palais, que ja cremava. Lo chaple foguèt òrre mas la vila foguèt pas totalament destrucha. Servèt la siá independència e demorèt coma estat vassal d’Assiria amb un nòu rei, amic d’Assurbanipal.
Encara en 648 ab. C., Assurbanipal decidiguèt de punir Elam. Lèu, tot Elam foguèt conquistat, e mai Susa, la capitala. De grands tresaurs foguèron menats a Ninive, la capitala assiriana. Los aliats de Kurash, un país situat delà Elam, tanben patiguèron l’ataca assiriana. Lèu mandèron de tributs a Ninive.
En Arabia, i aviá un pichon reialme nomenat Aribi, d’ancians aliats dels elamitas. Lo lor rei foguèt capturat e executat e lo país envasit.
Mai dangierosa foguèt l’aliança entre los nabatèus, lo rei Oaite d’Aribi e Abiyate, lo rei quedarita. Calguèt enviar una armada dins la zòna: un còp traversat lo desèrt, los assirians demorèron a Laribda. Ailà, venquèron los nabatèus e los bedoïns dels isammi’us. Puèi tornèron a Damasc e solament se salvèt de la repression assiriana lo rei nabatèu Natnu, pr’amor qu’intrèron pas dins lo sieu territori.
Urartu demandèt una aliança amb Assiria. Qu’ajudariá plan a arrestar las atacas dels cimerians. Puèi arribèt la patz. Las darrièras annadas de la vida d’Assurbanipal foguèron mai o mens tranquillas. Lo darrièr còp que lo sieu nom sortís dins un document escrich data de l’an 631 ab. C., quand atenhiá los 38 ans de regne. Qualques istorians, pasmens, afirman que moriguèt en 627 ab. C. Cossí que foguèsse, lo sieu filh Assuretililani foguèt lo nòu rei d’Assiria après la siá mòrt.
Per çò que tòca a l’arquitectura, balhèt una nòva estatua d’aquel dieu al temple d’E-kur-galkurra, a Ninive. Ordenèt tanben de rebastir lo temple de Marduk. Tanben i aguèt de nòvas òbras dins las vilas de Babilònia, d’Arbèla e d’autras vilas mai pichonas. Mas se sap mai d’el que restaurèt lo grand palais de Ninive, ont amassèt una bibliotèca amb de milièrs de libres escriches sus de tauletas, sovent estrangièrs, e que foguèron revirats en assirian.
La Redaccion
Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.
Imatge principala: Sapiéncia/ChatGPT
