Durant es darrères decades deth sègle setze, es Pirenèus deishèren d’èster un mur geografic e vieren ua des termières mès caudes e perilhoses de tota Euròpa occidentau. França ère força fatigada pr’amor des guèrres de religion, ua luta a mòrt de catolics e calvinistes ugonòts peth poder estatau, qu’auie demorat, tanben decades.
Es calvinistes ja auien conquistat e controlauen bona part d’Occitània. Places fòrtes, ciutats e ròtes comerciaus de Gasconha, Bearn, Comenge e Lengadòc ja non èren controlades des de París. Entara monarquia ispanica açò ère com deishar eth govèrn d’aguesti territòris as erètges, e representaue ua vertadèra menaça esperitau e tanben ua grèva menaça militar.
Pr’amor d’aguesta situacion internacionau, era Val d’Aran demoraue en ua situacion de nauta vulnerabilitat. La causa ère era sua situacion geografica pr’amor qu’ère en costat nòrd pirenenc e auie alara fòrça relacions damb Occitània, mès que non damb Catalonha.
Eth desespèr des ugonòts
En 1579 es armades ugonòtes auien de besonh de manèra desperada ressòrces economiques entà poder contunhar era lucha en Occitània. Siguec alavètz qu’ua armada calvinista s’amassèc en Comenge e Nauta Gasconha entà crotzar era termièra e assautar era Val d’Aran.
Segontes es croniques dera epòca, aquera armada ère formada per mès de 1 500 òmes armats e açò representaue ua armada gigantassa ena region pirenenca. Non i auien solament pagesi mès tanben soldats professionaus capitanejadi per nòbles occitans protestants damb mosquetèrs, piquèrs e cavalaria leugèra.
Era envasion comencèc en tot crotzar er arriu Garona ena zòna de Baish Aran. Dempús es ugonòts arribèren lèu lèu as prumèrs pòbles dera val. Era invasion comencèc donques damb ua suspresa pr’amor que podec atau atacar es prumèrs pobles aranesi, que, justament, non auien cap guarnicion militar dera armada entà poder defensar-los.
Bausen, Canejan e Les siguèren es prumèrs pobles aranesi que patiren er atac. Es glèsies d’aguesti pòbles sigueren tanben sacades e es camps brutladi. Es ugonòts contunhèren eth sòn progrés en tot seguir er arriu tostemp e lèu arribèren a Bossòst e Es Bòrdes. En aguest darrèr pòble, es sòn abitants hugiren cap ara nauta montanha entà sauvar era vida. Es ugonòts demananuen a toti aur, argent e bèsties entà minjar.
Totun, era resisténcia aranesa començèc a organizar-se en Mièi e Naut Aran lèu, maugrat que tanben de manèra desperada e intelligenta. Es ugonòts arribèren as pòrtes de Vièlha e saquèren diuèrsi pobles mès. Fin finau, s’arrestèren a Salardú, on i creèren un quartèr generau.
A Salardú es ugonòts concentrèren tot çò qu’auien raubat en Aran coma vaques e oelhes, jòies e encara presonièrs. Se es sues familhes non pagaven çò qu’ère demanat, serien executats lèu lèu. Sense cap armada espanhòla en airau entà protegir es aranesi aguesti causiren defensar-se eri madeishi.
Aran ja auie ua longa tradicion militar pr’amor que podie crear demandar era mobilizacion generau en poques ores. Ère çò coneishut damb eth nom de sometent. Atau, es campanes de tota era Val sonèren entà demandar a toti es aranesi òmes entre 16 e 60 annades d’amassar-se entà defensar era Val. E armats.
Aguesta armada aranesa s’amassèc lèu lèu, en temps recòrd, e maugrat que non ère guaire grana e qu’es ugonòts èren, sovent, professionaus, auien damb eri dos factor cruciaus: eth territòri e era motivacion entà defensar es sues vides, cases e familhes.
Es aranesi sabien ben que non podien guanhar es ugonòts en camp obèrt. Era cavalaria francesa non podie èster desbrandada. Totun, podien atacar damb guerrilhes, en tot amagar-se enes camins e pòbles en tot profechar era orografia aranesa. Toti es camins de montanha qu’amassauen Salardú e Naut Aran demorèren barradi pr’amor des aranesi.
Es camins sigueren copadi damb granes arròques, es pònts de husta sus es arrius destrusidi e òmes armats demorèren en luòcs nauts entà disparar contra es ugonòts. Atau, era armada ugonòta, damb bèsties e un tresaur, non podie auançar de manèra rapida. Mens encara se èren disparats des des montanhes. Lèu demorèren blocadi en Naut Aran sense poder tornar a Lengadòc.
Sense poder recébre mès òmes des de Cominges, es ugonòts lèu vengueren suspresi. Non i podie auer ua retirada ordenada. Açò hèt, es aranesi comencèren eth sètge de Salardú. Atacauen de manèra rapida pendent era net entà desanimar es ugonòts. Tanben envièren missatgèrs a Barcelona, entà avisar es catalans e era armada espanhòla. Felip II ordonèc enviar lèu diuèrses companhies entà ajudar es aranesi.
Mès era determinacion des aranesi ja auie hèt prou mau. Es ugonòts, abans dera arribada dera armada espanhòla, causiren anar-se’n, pr’amor dera preséncia de milèrs d’aranesi enes camins de montanha dera Val d’Aran. Lèu descorbiren qu’Aran ère ua trapa e que i podien deishar toti era vida. De hèt, era campanha començaue a èster un desastre estrategic capdau.
Atau, abandonèren es presonièrs e eth tresaur raubat enes bosqui que i auie pròp dera termièra francesa. Es aranesi èren apròp. Èren perseguits pes aranesi en toti es camins deth Baish Aran. Lèu crotzèren era frontièra dempús de patir ua desbranda istorica. Era annada 1579 siguec rebrembada pes aranesi durant generacions coma ua capitada militar aranesa gigantassa. E sens auer cap armada. Maugrat açò er arrei Felip II comprenec qu’era Val d’Aran non podie depénder solament der isolament geografic e ordonèc bastir era fortalesa de Castèl-Leon, que demorarie coma un problèma militar gran entàs ugonòts se gausauen tornar ath país des valents aranesi.
Era Redaccion
Imatge principau: Sapiéncia/ChatGPT
