Ongan fa 750 ans que moriguèt lo grand comte-rei catalan Jacme Ir (1208-1276). L’istòria oficiala considèra qu’aqueste rei foguèt lo rei qu’espandiguèt la Corona d’Aragon fins al País Valencian e Balearas (e encara mai enlà, se òm i includís tanben Múrcia) en tot balhar la catalanitat a aquestes territòris.
Pasmens, e mai enlà de l’istòria d’aquelas conquistas, tanben es interesssant conéisser, a mai, l’òme. Pr’amor que darrièr d’aquela granda figura istorica i a un òme amb una vida estonanta, plena d’episòdis estranhs, traicïons de familha e encara situacions que semblan gaireben ficcion.
Jacme Ir aguèt un paire catalan e una maire occitana, Maria de Montpelhièr. La siá naissença ja foguèt considerada plan singulara: Lo paire aimava brica la maire e voliá pas aver relacions amb ela. Mas caliá aver un eretièr, e foguèt creat un plan: far pensar lo paire que seriá en una cambra fòsca amb una autra femnòta. Mas la femna èra Maria. Lo rei descorbiguèt pas res fins a l’endeman.
Amb una concepcion pro accidentada, Maria volguèt daissar la causida del nòm del mainatge en mans dels sants. Foguèron daissadas 12 velas amb lo nòm d’un sant caduna. Lo de Sant Jacme foguèt la darrièra que brutlèt. E l’infant venguèt Jacme. Un nòm nòu per aquela dinastia.
Un gigant reial
Segon las cronicas de l’epòca, Jacme venguèt un òme plan naut. Qualcunes cercaires posteriors dobtèron d’aquelas mesuras. Semblavan exageradas. En 1856 una còla de cercaires obriguèt lo tombèl de Jacme Ir. E foguèt confirmat qu’aviá arribat als 190 cm de nautor. A l’epòca la majoritat dels òmes sonque arribavan als 160 cm. Pr’açò èra considerat gaireben un gigant al camp de batalha. Tanben foguèt trobada una granda nafradura al cran pr’amor d’una flècha que recebèt pendent lo sètge de la vila de Valéncia.
Jacme tanben aguèt problèmas quora èra infant. Amb 3 ans foguèt balhat a l’enemic de la siá nacion, Simon de Monfòrt. Pas gaire aprés, lo paire moriguèt a Murèth en 1213. Lo jove Jacme demorèt presonièr e isolat amb Monfòrt fins que lo meteis Papa Innocènci III ordonèt Montfòrt de lo liberar.
Segon las cronicas, Jacme Ir èra plan bona persona mas tanben crusèl. Al Libre dels Feits, escrich per el meteis, una arongla bastiguèt lo nin sus la tenda reiala. Lo rei ordonèt daissar la tenda aital fins que los aucèls poguèssen volar. L’armada se n’anèt a la tenda demorèt ailà. Mas amb los òmes foguèt pas aital. En 1246 èra encolerizat pr’amor que l’evesque de Girona aviá balhat secrèts personals al Papa e ordonèt que li copèssen la lenga.
Amb 60 ans, ja vielh, patiguèt una crisi de fe e volguèt se n’anar a luchar a Tèrra Santa. En 1269 aviá amassat una granda flòta a Barcelona. Mas, puèi una grandassa tempèsta destrusiguèt la meteissa. Calguèt tornar a Euròpa e desbarcar a Aigües Mòrtes, en Occitània. Fòrça cavalièrs pensèron que lo rei ja èra plan vielh per causas coma aquestas.
Los darrièrs ans de la siá vida foguèron tranquilles. Aviá un filh pas reconegut mas plan aimat, Ferran Sanchís de Castro, que se revoltèt contra el amb l’ajuda de la noblesa aragonesa. La responsa de Jacme foguèt estonanta. Assetgèt lo castèl de Pomar ont demorava lo filh. Quand aqueste volguèt fugir del meteis vestit coma un pastor, foguèt capturat.E foguèt executat e lençat al flume Cinca en 1275. Puèi, lo nòm del filh foguèt dublidat per totjorn.
Encara en 1276, lo sud valencian patissiá una revòlta dels abitants musulmans d’aquel reialme. L’armada reiala ja aviá patit una desbranda plan dolorosa a Llutxent. Lo rei, aprés o conéisser, demanèt un caval per i anar el meteis e luchar, mas lo sieu corps podiá pas pus e i anèt pas, fin finala.
A l’ora de morir, Jacme Ir èra al camin de Valéncia. Prèp d’Alzira cridèt los filhs per abdicar e venguèt monge del Cistèr. Moriguèt sonque qualcunes jorns aprés, lo 27 d’agost de 1276. Lo gigant catalan qu’espandiguèt la corona se n’anèt d’aquesta planeta vestit coma monge e pas coma sobeiran de catalans, aragoneses, araneses, valencians e mallorquins.
Un article de Christian Andreu*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.
Imatge principala: Sapiéncia/ChatGPT
