L’AFRIKAANS, UÈI

Encara uèi l’afrikaans es una de las lengas pus polemicas d’Africa del Sud. Nasquèt al sègle XVII, a partir de l’evolucion dels dialèctes neerlandeses dels colons e a una forta influéncia de pòbles vesins coma lo khoisan, los esclaus malais o d’autras lengas parladas en Africa, coma l’anglés.

Una de las màgers singularitats de l’afrikaans es qu’es una lenga germanica  e aquò fa d’aquesta lenga una lenga plan singulara en l’airal ont s’es desvolopada. Comencèt coma una lenga europèa e venguèt, amb lo temps, una lenga totalament  africana.

Pasmens, pendent lo sègle XX, l’afrikaans foguèt usat pel regim supremacista blanc coma simbòl de l’Apartheid e foguèt impausat a fòrça comunautats indigènas, çò que provoquèt mai d’una revòlta, dont la de Soweto de 1976.

Aprés l’opression, l’afrikaans venguèt una lenga plan dinamica, que visquèt un cambiament demografic e tecnologic estonant. Uèi encara lucha al mond digital per demorar fòrta. D’un autre costat, encara defensa la siá preséncia a l’escòla malgrat una creissent pression administrativa del govèrn african.

Una comunautat venguda mendre

Malgrat l’espandiment de l’afrikaans pendent los sègles XIX e XX, las darrièras chifras confirman qu’es la tresena lenga pus parlada a Africa del Sud, amb  un 10,6% de la populacion que la parla. Sonque l’anglés, l’isiZulu e l’isiXhosa son mai parlats. E, malgrat qu’abans èra pus parlat, encara a mai de 7 milions de parlaires nadius. A aquesta chifra cal somar mai de 10 milions de personas que la parlan coma segonda lenga, çò que fa d’ela una lenga parlada per mai de 17 milions de parlaires an Africa del Sud mas atanben a la vesina Namibia.

Una de las donadas modèrnas pus importantas de l’Afrikaans es qu’es pas pus una lenga de blancs. Uèi lo jorn mai de la mitat dels parlaires son mestisses (colored) e tanben negres. Es la siá lenga mairala e amb ela pensan e parlan de biais jornalièr malgrat l’union de la lenga amb una ideologia ja passada.

A l’escòla, pasmens, encara es una lenga polemica. Pendent l’Apartheid foguèt impausada a totes los alumnes. Puèi, demorèron encara centenars d’escòlas publicas que contunhèron de l’utilizar per balhar totes las classas en aquesta lenga.

Uèi sonque ne demòran aperaquí 600 d’aquesta escòlas, que forman lo model C de l’ensenhança africana del sud, mas encara an una nauta qualitat educativa que desbòca en de nautas resultas en matematica e sciéncias. Pasmens, encara recep atacas governamentalas.

Aquò ven a travèrs de la BELA Act (Basic Education Laws Amendment Act), que permet introdusir una segonda lenga a l’escòla (sovent l’anglés) se i a una demanda minimala. Aquò es aital pr’amor que lo govèrn ditz qu’aital serà pas usada coma lenga de segregacion raciala a nivèl local.

Totun, d’organizacions civilas de defensa de l’afrikaans (coma Afriforum o Vryheidsfront Plus) denoncièron que la BELA Act es una ataca dirècta al drech de recebre l’educacion en la lenga mairala. Per ansin, de mai en mai escòlas tradicionalas d’afrikaans causison l’anglés coma segonda lenga publica e doncas la lei es vista coma un pèrta d’espacis culturals per aquesta lenga.

Malgrat aqusta situacion escolara, l’afrikaans al mercat de la comunicacion e encara a internet a una santat de fèrre. Aquò es aital pr’amor que la comunautat d’afrikaans comprenguèt fa temps que se voliá sauvar la lenga, aquesta deviá èsser finançada e plan.

En internet, per exèmple i a lo numeric Netwerk24, ont tanben i son los principals jornals digitals en afrikaans (coma Beeld o Die Burger), e per l’utilizar cal pagar. Mas es una bèla capitada dempuèi fa ans.  A la television i a canals coma kykNET que produsison sèries, filmes e programacion divèrsa de primièr nivèl e sonque en afrikaans. Aquò son milions de reproduccions, un fach qu’entraïna fòrça argent per las entrepresas africanas del sud.

A Internet l’afrikaans tanben a una bona santat. La Viquipèdia en afrikaaans es una de las màgers enciclopèdias digitalas africanas e a un grand nombre d’editors. A YouTube, Spotify o TikTok, l’afrikaans es una lenga industriala amb de musica comerciala mas tanben country (Sokkie), rock o hip-hop. Es doncas una lenga modèrna liura del pés governamental.

L’exèmple de l’afrikaans demòstra doncas que lo destin d’una lenga es pas jamai escrich e que, se òm vòl, òm pòt tanben cambiar lo vejaire sus una lenga considerada coma dels opressors cap a una lenga normala. Pr’amor que 7 milions de parlaires n’an fach una lenga de cultura de besonh.

E, malgrat que lo futur de l’afrikaans a l’escòla es pas segur, los parlaires d’afrikaans an bastit una ret tan solida que la siá supervivéncia es tanplan segura. Pr’amor que i a afrikaans en carrièras mas tanben a internet, la ràdio e la television. E la tòca es que contunhe d’èsser utila e parlada per las generacions següentas.