Lo primièr membre d’aquesta familha foguèt Spinosaurus, trapat en Egipte en l’an 1912. Las vertèbras dorsalas s’espandissián al long d’1,5 mètres e èran la basa d’una sòrta de vela a la pèl. Aquesta podiá èsser plan colorada e mostrada bravament davant una femelha. Poiriá èsser que tanben aguèsse una autra foncion; regular la temperatura corporala de l’animal. Qualcunes paleontològs, totun, soslinheron que podiá èsser un òrgan amb de resèrvas se l’especimèn patissiá famina.

Un predator gigantàs

La paleontologia modèrna descobririá pas cap aute espinosauride fins a l’an 1983. Foguèt alara descobèrt en Anglatèrra Baryonix, que faguèt mai de 12 mètres de longor e que demorèt pendent lo Cretacèu inferior (ara fa 125 milions d’annadas). Lo nòm voliá dire “arpa poderosa” pr’amor de las siás arpas. Aviá lo mòrre plan long, coma Spinosaurus e tanben dents conicas (idealas per capturar peissum)

Las dents de Baryonix èran pas corvadas vèrs endarrièr, coma se passava en çò dels terapòdes (la majoritat). Èran pus semblablas a las dents dels crocodils, conicas, una mòstra de l’adaptacion a la vida aqüatica. A l’estomac i foguèron trapadas rèstas de peissum. Tanben lo osses d’un jove Iguanodon.

Se parlam del cran, tot fa pensar, se òm es pas un expèrt, qu’aviá lo cran d’un crocodil. Aquò sonque arribèt pr’amor de çò que los cercaires actuals coneisson coma lo fenomèn d’adaptacion per convergéncia; es l’environament que provòca resultas semblablas en espècias desparièras pr’amor d’un meteis tipe d’ecosistèma natural. Pasmens, los espinosaurides solament èran semblables als crocodils pr’amor de lor mòrre. Res mai. La rèsta del cors èra plan desparièr del genre crocodilian.

Una autra espècia d’aquesta familha de predators foguèt Suchomimus (fa 105 milions d’ans, Africa del nòrd). Una bèstia gigantassa que podiá plan aver la longor d’un tiranosauride adult, malgrat que lo cors èra plan mens massiu. Tanben aviá espinas dorsalas malgrat que mens longas qu’Spinosaurus. Suchomimus aviá los braces cuèrts amb d’arpas que podián plan arribar als 40 cm de longor.

Suchomimus vòl dire “semblable a un crocodil” e lo nòm voliá soslinhar la dièta de l’animal (mai que mai peissum). Aquesta dièta èra plan singulara malgrat qu’èra un grand predator. Mas i aviá una rason. Aquò arrestava la concurréncia d’autres carnivòrs terrèstres que i podiá aver de ben segur, al meteis territòri.

Uèi, aquelas mesuras gigantas son conegudas pr’amor que son la resulta, e pas l’origina, de la creissença gigantassa dels dinosaures erbivòrs. L’evolucion entraïnèt erbivòrs màgers pr’amor qu’aital podián subreviure melhor. Pasmens, alara arribèt lo temps dels grands carnivòrs, que venguèron tanben màgers pr’amor que caliá, de mai en mai, caçar prèdas grandas. La resulta finala foguèt, un mond contrarotlat per gigants, dinosaures gigants, erbivòrs e carnivòrs.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Fotografia principala: Sapiéncia/ChatGPT

Segon aqueles cercaires, los teropòdes carnivòrs aurián patit una sèria d’erupcions volcanicas massissas qu’aurián provocat la mòrt dirècta de fòrça espècias de dinosaures e d’autras espècias animalas e vegetalas. Mas los terapòdes poguèron subreviure a aquel episòdi climatic d’extincion massissa amb l’ajuda de plumas qu’isolèron aqueles animals en lor balhant de calor pendent los longs e escurs ivèrns consecutius a las erupcions volcanicas.

Çò de segur es que fa 202 milions d’ans la planeta patiguèt un cambiament climatic radical que provoquèt l’extincion de milanta espècias animalas dont de centenats de dinosaures. D’efièch, aquel episòdi, que se passèt a la fin de l’edat triassica, entraïnèt la mòrt de 3 espècias animalas sus 4. Totun, los dinosaures poguèron subreviure a aquela extincion perque portavan de …plumas.

Ara una còla de cercaires sosten que gràcias al desvolopament de plumas los dinosaures se serián adaptats als longs e escurs ivèrns qu’arribèron justament après aquelas erupcions volcanicas. Las plumas lor donavan de calor e sonque aital aurián pogut subreviure a aquel moment. L’estudi foguèt publicat dins lo numeric scientific Science Advances.

“Es estat demostrat qu’a la fin d’aquela epòca la planeta subiguèt d’òrres ivèrns pr’amor de las erupcions volcanicas, çò diguèt lo paleontològ Paul Olsen, de l’Universitat de Columbia. Los volcans getavan de dioxid de carbòni e de sofre dins l’atmosfèra pendent de meses. Aquò faguèt una atmosfèra plan mai sorna e freja durant d’annadas. Las temperaturas tanben venguèron mai bassas, plan mai bassas. Mas sonque cèrtas espècias animalas subrevisquèron a aquel episòdi climatic dont los terapòdes « .

L’estudi realizat per Olsen e una còla de paleontològs demòstra plan qu’aqueles ivèrns foguèron reals e que los dinosaures ja i èran. O pròvan de traças de dinosaures d’aquela epòca dins lo cercle artic, dins la val de Junggar chinesa. Al costat d’aquelas traças i aviá de ròcas de glaç del Triassic.

“Totes pensàvem que los dinosaures avián totjorn viscut dins de junglas tropicalas, çò apondèt Stephen Brusatte, paleontològ de l’Universitat d’Edimborg. Mas ara podèm saber amb certitud que cèrtas regions èran expausadas al freg e al glaç e que ja i aviá de dinosaures ».

D’efièch, lo Triassic finiguèt fa 202 milions d’ans quand lo supercontinent Pangèa comencèt de se rompre. Aquò tanben provoquèt d’erupcions volcanicas que dobriguèron lo fons de l’ocean Atlantic e la lava arribèt fins en Africa, Euròpa e America. Aquelas erupcions emetèron de nivèls de dioxid de carbòni plan nauts dins l’atmosfèra e aquò causèt una extincion generala de la vida sus la planeta.

Una region chinesa

La val de Junggar es uèi per uèi dins lo nòrd-oèst de China. Alavetz i aviá de forèsts gigantas de conifèrs a l’entorn d’un lac gigantàs. Tanben i demoravan de dinosaures. Fòrça traças d’aquestes foguèron trapadas dins de ròcas del luòc. E fa 202 milions d’ans Pangèa comencèt de se desfar. Lo nòu estudi confirma que los animals comencèron de subir d’ivèrns òrres e plan sorns.

Un ivèrn volcanic pòt durar de milièrs d’ans, benlèu un million d’ans. Aquò auriá entraïnat de cambiament biologics en los dinosaures, e coma lo freg arribèt fins als tropics aqueles animals evolucionèron lèu-lèu. Uèi s’es trobat d’indicis de plumas en diferentas menas de dinosaures: de teropòdes carnivòrs mas tanben d’ornitisquians erbivòrs. E tanben portavan de plumas los pterosaures.

Amb aquelas plumas los dinosaures poguèron plan resistir a aqueles ivèrns e puèi se serián espandits totjorn que mai pr’amor que fòrça espècias s’èran escantidas. Pasmens, los paleontològs son pas totes d’acòrdi e d’unes afirman que lo freg atenguèt pas los tropics. D’aver de plumas auriá solament ajudat a crear mai d’espècias desparièras. Ara, doncas, podètz causir l’imatge tradicional dels dinosaures sens plumas o lo mai recent imatge que ne donan plusors paleontològs coma teropòdes amb de plumas. Mas sembla que çò de mai segur scientificament seriá lo segond imatge, que s’espandís de mai en mai dins la comunautat mondiala dels cercaires.

La Redaccion

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion